Marszałek, papież i zakon z Toskanii

Na Srebrnej Górze, w południowo-zachodniej części Lasu Wolskiego, stoi barokowy kościół z eremem kamedułów. Opis samego zabytku znajdziesz w karcie Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Na Bielanach, a ten tekst opowiada o ludziach, którzy go ufundowali, i o regule, według której żyje tu wspólnota.

Zakonników sprowadził marszałek wielki koronny Mikołaj Wolski. Jako poseł króla Zygmunta III do papieża Klemensa VIII przebywał we Włoszech i tam poznał kamedułów, którzy zobowiązali się przysłać do Polski kilku zakonników, jeśli wystawi im klasztor i zapewni fundusze na utrzymanie. Rok przybycia podawany jest różnie: strona eremu pisze o roku 1602, a Wikipedia o 1603. Prace budowlane rozpoczęto w 1604 roku, kościół i erem powstawały w latach 1609-1630, a konsekracja odbyła się w 1642 roku.

Wzgórze należało wcześniej do kasztelana Sebastiana Lubomirskiego, który początkowo nie chciał go oddać. Według przekazu, powtarzanego przez stronę zakonu i Wikipedię, Wolski w dowód wdzięczności ofiarował mu srebrną zastawę z uczty, na której sprawa została rozstrzygnięta, i stąd miała wziąć się nazwa Srebrna Góra. Nazwa Bielany pochodzi od białych habitów mnichów. Jest to tradycja ustna, nie dokument, dlatego traktujemy ją jak opowieść związaną z miejscem.

Kim są kameduli i według jakiej reguły żyją

Zakon wywodzi się z Camaldoli w Toskanii, gdzie św. Romuald założył pierwszy erem. Wikipedia podaje rok 1012 lub 1027, a strona kamedułów pisze o roku 1012. Nazwa zakonu pochodzi od miejsca Camaldoli, czyli, jak głosi podanie, od pola należącego do możnego pana Maldolego. Kameduli pozostają w rodzinie benedyktyńskiej i opierają życie na Regule św. Benedykta, ale łączą ją z formą pustelniczą. W Tyńcu, w południowo-zachodniej części Krakowa, żyje wspólnota benedyktynów, o której piszemy osobno w karcie Klasztor Benedyktynów w Tyńcu.

Kameduli na Bielanach należą do Kongregacji Eremitów Kamedułów z Góry Koronnej, którą w 1520 roku założył bł. Paweł Giustiniani na górze Monte Corona. Według strony zakonu jest to instytut kontemplacyjny, który nie podejmuje działalności duszpasterskiej. Każdy mnich mieszka w osobnym domku - pustelni - z niewielkim ogródkiem. Wspólnie spotykają się na mszy, na liturgii godzin i kilka razy w roku na posiłku w refektarzu, a pozostałe posiłki spożywają w samotności. Dzień zaczyna się o 3.30, strój stanowi biały habit z kapturem, szkaplerzem i pasem, a według strony zakonu mnisi zachowują milczenie, nie mają radia ani telewizora i nie jedzą mięsa. Praca, modlitwa, lektura, kontemplacja, pokuta, post i samotność mają, jak piszą sami kameduli, służyć pełnemu zjednoczeniu z Bogiem.

Strona zakonu podaje, że erem na Srebrnej Górze jest jedynym kamedulskim eremem w Polsce istniejącym nieprzerwanie od XVII wieku. Wikipedia dodaje, że w Polsce działają dwa takie miejsca: Bielany i Bieniszewo koło Konina.

Klauzura i wstęp kobiet

Cały teren eremu otacza kamienny mur, który według strony zakonu zapewnia mnichom ścisłą klauzurę. Zespół obejmuje kościół, dwa dziedzińce, kapitularz, refektarz i dom gościnny. Wikipedia opisuje, że na wschód od kościoła rozciąga się strefa milczenia i samotności: duży prostokątny ogród, podzielony na małe ogródki, z rzędami pustelni.

Hasło Wikipedii o kościele podaje, że reguła zakonna dopuszcza do klasztoru wyłącznie mężczyzn, a kobiety mają wstęp tylko w 12 wyznaczonych dniach w roku, w wybrane święta maryjne i wielkanocne, i powołuje się przy tym na stronę zakonu. Do kościoła wymagany jest według niej odpowiedni strój. Dni i zasady wejścia ustala klasztor i to u niego trzeba je sprawdzić przed wyjazdem.

Kościół, sztukaterie i krypta

Pierwsze siedem lat budową kierował Walenty von Säbisch. Po katastrofie budowlanej i zawaleniu się części kościoła kierownictwo przejął włoski architekt Andrea Spezza, który doprowadził dzieło do końca według własnych planów. Strona eremu przypisuje Spezzie fronton kościoła. Świątynia ma trzy wieże, a Wikipedia zwraca uwagę na nietypowe usytuowanie trzeciej z nich. Bogate sztukaterie wnętrza pochodzą z warsztatu Jana Baptisty Falconiego, w kaplicy Królewskiej wiszą obrazy Tommasa Dolabelli, a w prezbiterium obraz Wniebowzięcia, który po pożarze namalował Michał Stachowicz. Strona eremu wyróżnia też XVII-wieczny wizerunek Matki Bożej Kamedulskiej Pani, dzieło kamedułu o. Wenantego z Subiaco.

Pod prezbiterium znajduje się kaplica i krypta. Wikipedia opisuje, że w jej murach przez sto lat zamurowywane są szczątki zmarłych zakonników, po czym po ekshumacji trafiają do zbiorowego grobowca. Mikołaj Wolski, ubrany w kamedulski habit, został pochowany w kościele, przy wielkich drzwiach.

Królowie, papież i okolica Srebrnej Góry

Strona eremu wymienia wśród gości klasztoru Władysława IV Wazę, Jana Kazimierza podczas potopu szwedzkiego i Jana III Sobieskiego przed wyprawą na Wiedeń. Papież Jan Paweł II odwiedził Srebrną Górę 19 sierpnia 2002 roku. Źródła różnie przypisują słynne zdanie o kamedułach jako krakowskim „piorunochronie”: strona zakonu przytacza je jako słowa kardynała Karola Wojtyły, a Wikipedia jako słowa papieża wypowiedziane w 2002 roku.

Wzgórze, o którym mowa, to Srebrna Góra, nad którą wznosi się klasztor. Tuż obok stoi Bateria FB 35 Srebrna Góra, austriacka bateria artylerii ciężkiej Twierdzy Kraków. Na południowych stokach leży ścisły rezerwat Bielańskie Skałki, a w pobliżu Fort Bielany, ostatni fort Twierdzy Kraków. Całość otacza Las Wolski, w którym leżą także wzgórze Pustelnik i Ogród Zoologiczny w Krakowie.