Szczyrzyc leży w powiecie limanowskim, u stóp Beskidu Wyspowego, a jego opactwo cystersów liczy sobie według dziejów zakonu ponad siedem wieków. Wikipedia nazywa je jedynym nieprzerwanie istniejącym klasztorem cystersów na ziemiach polskich. Jego początki sięgają jednak miejsca, które dziś znamy z zupełnie innego powodu: Ludźmierza na Podhalu.

Od Ludźmierza do Szczyrzyca

Fundatorem był Teodor Cedro herbu Gryf, wojewoda krakowski, zwany też Teodorem Gryfitą. Cystersom z Jędrzejowa ofiarował rozległe tereny na Podtatrzu, które mieli skolonizować. Mnisi założyli tam w 1234 roku swój klasztor, w Ludźmierzu. Dziś w tej wsi działa sanktuarium maryjne w Ludźmierzu, a kult Matki Bożej, bliski cystersom, rozwijał się w obu miejscach: najpierw wokół figurki Matki Boskiej Ludźmierskiej, potem wokół obrazu Matki Boskiej Szczyrzyckiej.

Około 1243 roku, jak podaje Wikipedia, zakonnicy przenieśli siedzibę opactwa do Szczyrzyca. Przyczyna nie jest dokładnie znana. Prawdopodobnie nie odpowiadał im surowy klimat Podhala ani nieurodzajna ziemia. Być może wiązało się to także z napadami Tatarów i zbójców, które zagrażały klasztorom na tamtych terenach. Rok 1243 jest więc przypuszczeniem, a rok 1234 datą założenia, od której liczy się wiek opactwa.

Mnisi, którzy zagospodarowali region

Cystersi ludźmierscy i szczyrzyccy robili więcej niż się modlili. Według tego samego opracowania założyli Nowy Targ i zbudowali obronny zamek w Szaflarach. Zamieniali dzikie tereny w pola uprawne, regulowali koryta rzek, stawiali mosty, młyny i browary, zakładali sady i pasieki. Uczyli też młodzież rzemiosła, zwłaszcza związanego z rolnictwem. To typowy obraz zakonu, który osiedlał się na pustkowiach i organizował wokół siebie gospodarkę.

Zabory, wojna i szkoły

W czasie zaborów cystersi ze Szczyrzyca utracili ziemię. Zakazano im przyjmować nowicjuszy, ale pozwolono założyć czteroklasową szkołę elementarną dla dzieci wiejskich. Jej uczniem był między innymi pisarz Władysław Orkan, a o jego związkach z regionem opowiada Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju.

Podczas okupacji niemieckiej w opactwie schronienie znalazło wielu uchodźców z różnych stron Polski. Prowadzono tam tajne nauczanie, którego kontynuacją od 1945 roku było Prywatne Gimnazjum Ojców Cystersów w Szczyrzycu. Władze zamknęły je w 1955 roku. Za męstwo w czasie II wojny światowej opactwo odznaczono Krzyżem Virtuti Militari. Po przemianach ustrojowych cystersi odkupili część ziemi, zamierzając kontynuować rolnicze tradycje zakonu.

Kościół, klasztor i Dom Opata

Zespół tworzy murowany kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Stanisława Biskupa z 1620 roku, przebudowywany w XVIII i XIX wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej Szczyrzyckiej. Do kościoła przylega klasztor, zespół budynków z XVII wieku ustawionych w kwadrat wokół wirydarza. Część zabudowań, w tym dwa portale, mensy ołtarzowe i fragment krużganków, pochodzi z pierwszego opactwa, które zniszczył pożar. W 1831 roku od wschodu dobudowano skrzydło i drewnianą dzwonnicę z cebulastym hełmem.

Do najcenniejszych zabytków klasztoru należą krucyfiks z XV wieku, kamienna kropielnica z XVI wieku oraz obrazy świętych z XVII-XIX wieku. W 1938 roku przywieziono tu z pocysterskiego kościoła w Wistyczach ikonę Matki Bożej Wistyckiej, uważaną za cudowną.

Murowany Dom Opata z XVI wieku, dawniej spichlerz, zdobi kamienny portal z herbem Korczak. Mieści się w nim Muzeum Klasztorne. Zgromadzono w nim pergaminowe manuskrypty, Krzyż Dobrej Drogi z XV wieku, kolekcję kielichów mszalnych i mieczy oraz ponad 4 tysiące kamieni, wśród nich odłamek meteorytu. Jedna z sal poświęcona jest Władysławowi Orkanowi i zawiera rękopisy trzech jego listów do siostry Marii.

Piwo klasztorne

Historia cystersów łączy się z piwowarstwem. Stare kroniki opactwa wspominają o napoju z palonego ziarna, cykorii i chmielu, niskoprocentowym piwie warzonym według specjalnej receptury. Po wojnie browar znacjonalizowano i wytwarzano w nim tanie, masowe piwo. Klasztor odzyskał warzelnię w 1993 roku, ale nie wrócił do tradycyjnej receptury, zagubionej w archiwach. W 1997 roku browar zamknięto z powodu zadłużenia, a ministerstwo kultury uznało go za zabytek i wstrzymało licytację. W marcu 2003 roku odnaleziono recepturę w zapiskach klasztornych i piwo cystersów znów trafiło na rynek. Dzieje warzenia opisuje jedna z sal muzeum, z kolekcją etykiet pochodzących z darów prywatnych kolekcjonerów.

Legenda o diabelskim złocie

Z klasztorem wiąże się podanie o grajku, który wracając z wesela spotkał diabła i za grę na weselu dostał wór złota. Przestraszony, że skarb zdradzi jego pakt, oddał pieniądze na budowę klasztoru. Wściekły diabeł chciał zrzucić na opactwo ogromny głaz, ale zakonnicy powierzyli się opiece Matki Bożej, a kamień stał się tak ciężki, że diabeł porzucił go trzy kilometry od klasztoru. Legenda wskazuje głaz we wsi Krzesławice, z którym łączy się też opuszczona pustelnia, zamieszkana przez ostatniego pustelnika do 1992 roku. To podanie, a nie fakt historyczny.

Szczyrzyc dziś w rodzinie cystersów

Opactwu podlegają dziś przeoraty w Gdańsku-Oliwie, Henrykowie i Willow Springs w Stanach Zjednoczonych oraz filia w Jodłowniku, gdzie stoi nowy kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Pełny opis zespołu znajdziesz w karcie Opactwa Cystersów w Szczyrzycu.