Kilkaset metrów od rynku w Ciężkowicach, w lesie na zboczach wzniesienia Skała, stoją piaskowcowe ostańce o kształtach ambon, maczug i grzybów. Najwyższe z nich mają około 14 metrów. Całość nazywa się Skamieniałe Miasto i jest rezerwatem przyrody nieożywionej na Pogórzu Ciężkowickim.

Rezerwat: od zabytku przyrody do rezerwatu

Skały leżą na prawym brzegu rzeki Białej, w granicach miasta Ciężkowice i Ciężkowicko-Rożnowskiego Parku Krajobrazowego. O potrzebie ich ochrony mówiono jeszcze przed II wojną światową. Teren był wtedy bezleśnym gminnym pastwiskiem, a skały dobrze widać, ale w kilku miejscach działały kamieniołomy: kamień szedł na nasypy pobliskiej linii kolejowej i na budowę domów.

Według Wikipedii ostańce uznano za zabytek przyrody w 1931 roku, a w 1974 zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego cały rejon dostał status rezerwatu. Powierzchnia wynosi 15,11 hektara, choć akt powołujący podawał 15,01 hektara. Rezerwat składa się z jednej dużej i 11 mniejszych enklaw rozdzielonych wąskimi pasami lasu. Wokół wyznaczono otulinę, a w samych skałach jest wiele niewielkich jaskiń i schronisk, które służą nietoperzom.

Z czego są skały i skąd się wzięły

Ostańce zbudowane są z gruboziarnistych piaskowców i zlepieńców ciężkowickich, należących do płaszczowiny śląskiej Karpat Zewnętrznych. Wikipedia podaje, że piaskowiec ten powstał w wyniku sedymentacji około 58-48 milionów lat temu na dnie Oceanu Tetydy. Jest to więc osad morski, który później został podniesiony i odsłonięty.

Formy skałkowe wyrzeźbiło wietrzenie. W okresie polodowcowym najbardziej narażone były płaszczyzny spękań ciosowych, więc przetrwały fragmenty najbardziej odporne, które stały się odizolowanymi skałkami. Rolę odegrały też powierzchniowe ruchy grawitacyjne i obrywy, przez które niektóre ostańce przesunęły się i wychyliły od pionu, a w niektórych miejscach także spływ wód i rzeka Biała. Proces ten trwa nadal. W skałach łatwo zobaczyć struktury sedymentacyjne i tektoniczne, dlatego rezerwat służy też za teren dydaktyczny. Występują tu również pstre łupki o czerwonawym zabarwieniu z szaro-zielonymi smugami.

Legenda i nazwy skał

Nazwa rezerwatu pochodzi od legendy. Podanie mówi, że skały to domy miasta, które skamieniało razem z mieszkańcami za ich występne życie. Jest to opowieść ludowa, a nie wiadomość o historii tego miejsca, które powstało w sposób opisany wyżej. Z większością skał związane są własne podania, z niektórymi więcej niż jedno.

Nazwy skał nawiązują do kształtów lub do ludzi: Piramidy, Grzybek, Orzeł, Czarownica, Ratusz, Warownie, Baszta Paderewskiego. Wychodnię przy drodze nazwano Grunwald na pamiątkę pięćsetnej rocznicy bitwy i siedmiu rycerzy z okolicy, którzy w niej uczestniczyli. Baszta nosi imię Ignacego Jana Paderewskiego, który w latach 1897-1903 miał dwór w pobliskiej Kąśnej Dolnej. W rynku stoi Ławeczka Paderewskiego.

Zwiedzanie

Przez rezerwat prowadzi niebieski szlak turystyczny. Zwiedzanie można zacząć od parkingu około kilometra od centrum, przy drodze Tarnów - Ciężkowice - Gorlice. Tuż obok są skały Czarownica i Ratusz, do których prowadzi wiadukt nad drogą, a dalej Grunwald i polanka Wąwóz Harcerzy. Szlak przecina Lisi Wąwóz, mija Skałkę z Krzyżem i dochodzi do Wąwozu Ciężkowickiego. W wąwozie, po wschodniej stronie rezerwatu, jest Wodospad Ciężkowicki, zwany też Wodospadem Czarownic, o łącznej wysokości 14 metrów.

Dawniej wspinano się tu z liną, głównie na Ratuszu, Czarownicy i Warowniach. Po utworzeniu rezerwatu wspinaczka jest zakazana, a stare ringi asekuracyjne usunięto. Zakazany jest też bouldering, choć uprawia się go na wielu skałach.

W Ciężkowicach, które lokację miejską uzyskały w 1348 roku, utraciły ją w 1934, a odzyskały w 1998, wokół skał powstały inne miejsca na spacer. Obok rezerwatu leży Park Zdrojowy z urządzeniami wodolecznictwa wg metody Kneippa, a w centrum Muzeum Przyrodnicze z kolekcją ptaków, owadów i trofeów myśliwskich.