Nad Morskim Okiem zbiegają się trzy wątki, które rzadko trafiają do jednego opisu: pomiary jeziora, wieloletni spór o to, po której stronie granicy leży, oraz dwa budynki schronisk stojące obok siebie na wale morenowym. Poniżej po kolei, z zaznaczeniem miejsc, w których źródła się różnią.

Jezioro: wymiary, które zmieniały się z pomiarem

Morskie Oko leży w Dolinie Rybiego Potoku na wysokości 1395 m n.p.m. Według Wikipedii ma 34,93 ha powierzchni, 862 m długości i około 568 m szerokości. To jezioro polodowcowe, zamknięte od północy wałem moreny czołowej. Zasilają je dwa stałe potoki, Czarnostawiański i Mnichowy, a wypływa z niego Rybi Potok.

Głębokość podawano różnie, zależnie od epoki i metody. Pomiary Wojskowego Instytutu Geograficznego z kwietnia 1934 roku dały 50,8 m, badania Adama Choińskiego z 1999 roku 51,8 m, a dwa sondowania echosondą z 2012 roku odpowiednio 50,8 i 50,4 m. Pierwszy plan batymetryczny sporządził w 1879 roku Eugeniusz Klemens Dziewulski i wyliczył około 49,5 m.

Wątek rankingowy wymaga ostrożności. Pomiary z 1934 roku dawały jezioru większą powierzchnię niż Wielki Staw, ale ich autor zastrzegał, że różnica nie przesądza sprawy, bo Morskie Oko mierzono przy bardzo wysokim stanie wody, a Wielki Staw przy zalegającej pokrywie lodowej. Według współczesnych badań Morskie Oko jest drugim jeziorem Tatr pod względem powierzchni, o około 1,5 ha mniejszym od Wielkiego Stawu. Dlatego o Morskim Oku nie pisze się bez zastrzeżenia, że jest największym jeziorem Tatr.

Nazwa jest tłumaczeniem z niemieckiego. Wcześniej górale mówili na jezioro Biały Staw, co notowano w 1650 roku, albo Rybie Jezioro. O podziemnym połączeniu z morzem, nawet z Adriatykiem, opowiada legenda znana z XVIII-wiecznych tekstów, między innymi Benedykta Chmielowskiego. To podanie, nie fakt, a tamte źródła podkreślają, że głębokości jeziora wówczas nie umiano zmierzyć.

Spór o granicę, który rozstrzygnął sąd w Grazu

Tatrzańskie granice między Polską a Węgrami były przedmiotem sporów od końca XVI wieku, a pierwsze roszczenia dotyczyły Podhala. W XIX wieku ciężar przesunął się na Morskie Oko. Dawne dobra wokół jeziora kupił w 1824 roku od władz austriackich Emanuel Homolacs, a w 1889 roku dobra zakopiańskie wraz z Doliną Rybiego Potoku nabył w licytacji hrabia Władysław Zamoyski. Po drugiej stronie granicy dobra jaworzyńskie należały od 1879 roku do księcia Christiana Hohenlohe.

Apogeum konfliktu przypadło według Wikipedii na lata 1890-1901. Obie strony próbowały gospodarczo korzystać ze spornego terenu: wyrąb drzew, wypas, polowania. Do tego dochodziły utrudnienia dla turystów, na przykład niszczone mostki i ścieżki. Mapa austriacka z 1880 roku prowadziła granicę przez środek jeziora, a strona węgierska chciała jej przebiegu z Rysów przez Czarny Staw i Morskie Oko aż do Rybiego Potoku.

W 1901 roku władze austriackie i węgierskie powołały w Grazu międzynarodowy sąd rozjemczy. Interesy Galicji i Zamoyskiego reprezentował prof. Oswald Balzer, a sędzią ze strony austriackiej był Aleksander Mniszek-Tchorznicki. Wyrok z 13 września 1902 roku przyznał Galicji prawie wszystkie sporne ziemie. Źródła nie są zgodne co do składu sądu: hasło o jeziorze wskazuje na Mniszka-Tchorznickiego jako przewodniczącego, hasło o samym sporze mówi o przewodniczącym ze Szwajcarii i o Tchorznickim jako sędzi strony austriackiej. Tu przyjmujemy drugą wersję, bo jest szczegółowsza.

Wiązała się z tym droga z Zakopanego do jeziora, nazwana imieniem Balzera. Jej budowę zakończono w 1902 roku. Odcinek od Palenicy Białczańskiej do Morskiego Oka jest zamknięty dla prywatnych samochodów.

Dwa schroniska i długa historia pożarów

Nad jeziorem stoją dwa budynki, które często mylą się w opisach. Dzisiejsze Schronisko PTTK nad Morskim Okiem składa się z części dawnej i nowej. Nowe schronisko zbudowało w 1908 roku Towarzystwo Tatrzańskie. Tuż obok stoi Stare Schronisko, które w 1891 roku powstało jako wozownia.

Początki są sporne w szczegółach. Hasło o schronisku podaje, że najwcześniejsze wzmianki o schronie pochodzą z 1823 roku, a pierwszy budynek postawił w 1827 roku Emanuel Homolacs. Hasło o jeziorze mówi o pierwszym schronisku z 1836 roku. Obie wersje zgodnie wskazują, że budynek spłonął w 1865 roku. Drewniane schronisko Towarzystwa Tatrzańskiego otwarto 3 sierpnia 1874 roku, a 16 września 1875 roku nadano mu imię Stanisława Staszica, z inicjatywy Leopolda Świerza. Wikipedia pisze, że na otwarciu byli Adam Asnyk i Helena Modrzejewska. W nocy z 1 na 2 października 1898 roku ten budynek również spłonął, a rolę schroniska przejęła wozownia.

Według Wikipedii Stare Schronisko jest dziś najstarszym istniejącym schroniskiem w Tatrach Polskich. Oba budynki od 1976 roku są w rejestrze zabytków, a kompleks mieści też stację ratunkową TOPR. Zarządza nim PTTK.

Była też trzecia, krótko istniejąca strona konfliktu. Pod koniec XIX wieku po zachodniej stronie moreny stanęła bacówka Anny Burowej, a jej prowadzenie wywołało spór z Towarzystwem Tatrzańskim, który trwał do 1930 roku i zakończył się rozebraniem bacówki.

Wyżej od jeziora

Z okolicy schronisk prowadzą szlaki w kilka stron. Czerwony biegnie nad Czarny Staw pod Rysami i dalej przez Kocioł pod Rysami na Rysy, nad którymi wznosi się Bula pod Rysami. Żółty szlak prowadzi przez Dolinę za Mnichem, gdzie leży dziewięć okresowych stawków, czyli Wyżnie Mnichowe Stawki, i dalej na Szpiglasową Przełęcz. Na samej górze doliny leży Zadni Mnichowy Stawek, najwyżej położone jezioro polskiej części Tatr. Leży ponad dwa tysiące metrów nad poziomem morza, a źródła podają jego wysokość z różnicą dwóch metrów.

Niebieski szlak prowadzi przez Świstówkę Roztocką do Doliny Pięciu Stawów Polskich. Zasady wstępu, komunikat o warunkach i aktualne ograniczenia sprawdza się na stronie Tatrzańskiego Parku Narodowego, a w razie wypadku numer ratunkowy TOPR to 985, a przy braku zasięgu 112.