Piękny Jaś to nazwa handlowa fasoli wielokwiatowej (Phaseolus coccineus), uprawianej na tyczkach w dolinie Dunajca, w okolicach Tarnowa, Czchowa i Zakliczyna. Nasiona są białe, spłaszczone, nerkowate i duże: według opisu w wykazie produktów tradycyjnych masa tysiąca sztuk wynosi od 1100 do 1500 gramów, zależnie od gleby i przebiegu pogody w sezonie. Nazwa „fasola Piękny Jaś z Doliny Dunajca” jest od 2011 roku chroniona prawem Unii Europejskiej.

Chroniona Nazwa Pochodzenia: co i kiedy zarejestrowano

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 1073/2011 z 20 października 2011 roku wpisało nazwę „fasola Piękny Jaś z Doliny Dunajca / fasola z Doliny Dunajca” do unijnego rejestru chronionych nazw pochodzenia. Opublikowano je w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej 25 października 2011 roku. Małopolska Izba Rolnicza, cytując informację resortu rolnictwa, zaznacza, że była to kolejna po karpiu zatorskim polska nazwa zarejestrowana jako Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP).

Chroniona Nazwa Pochodzenia oznacza, że cały cykl produkcji ma przebiegać na wyznaczonym obszarze i że cechy produktu wynikają z tamtejszych warunków. Wniosek o rejestrację złożono w 2008 roku. Portal produkty-tradycyjne.pl podaje jako wnioskodawcę spółdzielnię „Dolina Dunajca”, a w danych grupy producentów wpisane jest Stowarzyszenie „Dolina Dunajca” z siedzibą w Zawadzie Lanckorońskiej. Wcześniej, 28 listopada 2006 roku, nasiona fasoli „Piękny Jaś” trafiły na listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (tak podaje Wikipedia, powołując się na listę ministerstwa).

Gminy, w których wolno uprawiać fasolę z oznaczeniem

Uprawa fasoli z chronionym oznaczeniem jest dopuszczona w jedenastu gminach Małopolski. Według wykazu przytaczanego w Wikipedii są to: Czchów, Gręboszów, Gródek nad Dunajcem, Pleśna, Radłów, Tarnów (gmina wiejska), Wierzchosławice, Wietrzychowice, Wojnicz, Zakliczyn i Żabno. To pas wzdłuż środkowego i dolnego biegu Dunajca, od Gródka i Czchowa w dół rzeki, przez Tarnów i Wojnicz, po Żabno.

Ślad tej doliny zostawiły też zabytki. Nad rzeką stoją ruiny zamku w Czchowie, dawniej z komorą celną pilnującą szlaku handlowego, oraz zamek w Gródku nad Dunajcem. W gminie Zakliczyn leży zamek w Melsztynie, a w Żabnie ratusz. Wszystkie cztery miejscowości mieszczą się w obszarze, z którego pochodzi fasola.

Co wyróżnia tę fasolę według opisu produktu

Informacja resortu rolnictwa, powtórzona przez Małopolską Izbę Rolniczą, wymienia kilka cech: dużą wielkość nasion, wysoką zawartość magnezu, słodkawy smak, delikatną, rozpływającą się w ustach strukturę, cienką i miękką skórkę oraz krótki czas gotowania. Wikipedia dodaje, że magnez ma pochodzić z lokalnej, bogatej w ten pierwiastek gleby. Są to cechy deklarowane we wniosku i w opisach urzędowych, a nie wyniki badań, które przytaczamy.

Za przyczyny odpowiadają warunki doliny. Dunajec ukształtował szeroką, sterasowaną dolinę, uznawaną za jedno z najcieplejszych miejsc w Polsce. Wiosną i jesienią poranne mgły łagodzą różnice temperatur między dniem a nocą, a powodzie nanosiły na pola żyzne namuły rzeczne. Do tego dochodzi mała siła wiatru, ważna przy roślinie pnącej się po tyczkach.

Groch piechotny i fasolowe święta

Portal produkty-tradycyjne.pl pisze, że dolina słynie z uprawy fasoli od ponad stu lat i że mieszkańcy od dawna nazywali ją „grochem piechotnym”. Ta ostatnia nazwa pojawia się w nim jako jedyne źródło, więc traktujemy ją jako lokalne określenie przekazane przez opis produktu, nie jako rozstrzygnięty fakt językowy. Na tej samej stronie znajdziemy informację, że uprawa była na tyle ważna dla regionu, iż powstał Związek Gmin Fasolowych z Doliny Dunajca. Plantacje mają leżeć w niewielkich gospodarstwach, z metodami uprawy przekazywanymi z pokolenia na pokolenie.

Wikipedia, powołując się na publikację „Zasmakuj w Małopolsce. Produkty regionalne”, pisze, że dolina Dunajca to jedyny region Polski, w którym fasolę tyczną nadal uprawia się na dużą skalę. To twierdzenie ma jedno źródło i należy je czytać jako opinię autorów tej publikacji. Wiadomo natomiast, że wokół fasoli organizuje się imprezy: wspomina o nich Małopolska Izba Rolnicza, nazywając „Święto Fasoli” i „Fasolowe Żniwa”.

Fasola w kuchni

Według Wikipedii z Pięknego Jasia robi się lokalnie zupy, pasztety, rolady, pierogi z farszem, torty i ciasta, a także kiełbasę fasolową i wódkę na bazie fasoli. Lista pochodzi z jednego opracowania i opisuje możliwości, a nie ustalony kanon.