Dunajec i jego dopływ Poprad były w średniowieczu drogami handlowymi na Węgry, a zamki stawiano tam, gdzie rzeka zmuszała kupców do zwolnienia kroku: w przełomach, na skałach nad brodami i przy granicy. Od Pienin po okolice Tarnowa zachowało się kilkanaście warowni. Jedne są odbudowane, inne to ledwie wał i kilka kamieni. Ten tekst prowadzi z góry rzeki w dół: od Jeziora Czorsztyńskiego, przez Poprad, po dolny Dunajec.

Pieniny i Jezioro Czorsztyńskie

Dwa zamki naprzeciw siebie stoją na brzegach Jeziora Czorsztyńskiego, zbiornika zaporowego, który powstawał w latach 1970-1997. Według Wikipedii ma około 9 km długości i leży w Kotlinie Nowotarskiej, między Pieninami a Gorcami. Zamek w Niedzicy wznosił się, zanim wodę spiętrzono, około 75 m nad Dunajcem, a dziś stoi mniej więcej 35 m nad taflą jeziora. Budowa zbiornika zalała stare Maniowy, a dzisiejsze Maniowy to wieś przeniesiona i zbudowana od nowa. Część budynków z zalanych wsi przeniesiono do Osady Czorsztyn na półwyspie Stylchyn, skąd widać oba zamki.

Zamek w Czorsztynie to ruiny na Zamkowej Górze (588 m n.p.m.), udostępnione po rewitalizacji z lat 90. XX wieku, z odtworzonymi piętrami baszty i tarasami widokowymi. Pierwsza budowla powstała około XIII wieku i należała do starosądeckiego klasztoru klarysek, a potem przejęli ją monarchowie. Za Kazimierza Wielkiego w XIV wieku zamek znacznie rozbudowano. Pilnował granicy i skrzyżowania szlaków handlowych na Węgry. Największa modernizacja przypadła na czasy starosty Jana Baranowskiego, który w latach 1629-1643 wzniósł basztę zwaną dziś jego imieniem. W połowie XVII wieku zamek zajął Aleksander Kostka-Napierski w czasie swojego powstania, a kilka lat później ukrywał się tu Jan Kazimierz Waza. Ostatni starosta, Józef Makary Potocki, nie miał środków na remont, i zamek stopniowo popadł w ruinę.

Zamek w Niedzicy stoi po przeciwnej stronie jeziora, około 1,5 km od Czorsztyna. W źródłach historycznych i w Wikipedii nazywany jest też zamkiem Dunajec, bo leżał w dawnych Węgrzech. Budowę rozpoczął w latach 1327-1330 Wilhelm Drugeth, a pierwsza pewna wzmianka pochodzi z jego testamentu z 1330 roku. Zamek zmieniał rody: należał do Berzeviczych, Zápolyów, Hieronima Łaskiego, Horváthów i Palocsayów, a od 1856 roku do Salomonów. Po I wojnie światowej decyzją Rady Ambasadorów z 28 lipca 1920 roku przypadł Polsce. Dziś mieści muzeum, a wnętrza zwiedza się z przewodnikiem. Z zamkiem wiąże się legenda o skarbie Inków. To podanie, nie fakt: udokumentowane jest tylko, że w lipcu 1946 roku Andrzej Benesz szukał na zamku ukrytych dokumentów i znalazł pod progiem bramy tubkę z papierami z 1774 roku. Reszta opowieści zależy od przewodnika.

Zamek Pieniński, zwany też zamkiem św. Kingi, to ruiny na Zamkowej Górze (792,7 m n.p.m.) w Krościenku nad Dunajcem, w Pienińskim Parku Narodowym. Wzniesiono go najprawdopodobniej na początku lat 80. XIII wieku, a według tradycji miała go zlecić księżna Kinga jako schronienie dla klarysek, które ukryły się tu podczas trzeciego najazdu Tatarów. Według przeważającego poglądu badaczy zamek przestał być używany w XIV wieku, ale nowsze badania sugerują, że użytkowano go także w następnym stuleciu. Zachował się mur obronny o długości około 80 m.

Dolina Popradu: Muszyna i Rytro

Zamek w Muszynie stoi na górze Baszta (527 m n.p.m.), nad prawym brzegiem Popradu, i pilnował granicy polsko-węgierskiej. Daty jego powstania źródła podają niejednolicie. Tradycja wiąże początki z 1301 rokiem, rejestr zabytków datuje obiekt na XIII wiek, a inne opracowania wskazują, że główna warownia powstała na przełomie XV i XVI wieku, po zniszczeniu starszej budowli w 1474 roku. Najpierw należał do Berżewickich, potem do biskupów krakowskich, a w drugiej połowie XVIII wieku go opuszczono. Od grudnia 2020 do października 2023 trwał remont i rekonstrukcja: wieżę nadbudowano do 14 m i zwieńczono przeszklonym tarasem widokowym, a w środku urządzono kawiarnię i salę wystawową.

Zamek w Rytrze to ruiny na wzgórzu Zamczysko (463 m n.p.m.), po prawej stronie Popradu. Został z niego kamienny trzon wieży o wysokości około 10 m i fragmenty domu mieszkalnego. Pierwsza wzmianka pochodzi z przywileju Łokietka z 1312 roku, w którym zamek występuje jako „castrum Ritter”. Źródła nie wskazują, kto go zbudował. Miejscowa tradycja każe wiązać zniszczenie z najeźdźcami Jerzego II Rakoczego w 1657 roku, ale dokumenty z lat 1616-1617 opisują już zamek jako ruinę. Ta rozbieżność jest typowa dla małych zamków: tradycja ustna i dokument opowiadają różne historie.

Dolny Dunajec: od Czchowa do Wojnicza

Poniżej Nowego Sącza Dunajec płynie przez serię zbiorników i wzgórz, na których stały kolejne zamki. Niektóre dzieli zaledwie kilka kilometrów.

Zamek w Czchowie stoi na wzgórzu Baszta. Z warowni z XIII-XIV wieku została okrągła wieża o średnicy 12,5 m, z piaskowca, bez górnej kondygnacji, oraz odsłonięte fundamenty murów. Zamek miał kontrolować szlak handlowy wzdłuż Dunajca i mieścił komorę celną. Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1356 roku. Wieża służyła jeszcze jako więzienie, aż do 1772 roku. Obiekt jest w rejestrze zabytków od 1930 roku.

Zamek Tropsztyn w Wytrzyszczce leży niespełna 5 km dalej, na stromym półwyspie, który z trzech stron opływa Dunajec. Dzisiejsza budowla jest rekonstrukcją. Warownia powstała przypuszczalnie w pierwszej połowie XIII wieku z inicjatywy Ośmiorogów, a pierwsza wzmianka pochodzi z 1231 roku. Już w 1608 roku opisywano ją jako ruinę. Odbudowa ruszyła po 1993 roku: w latach 1997-1998 wzniesiono mury zewnętrzne i odtworzono bramę wschodnią.

Zamek w Rożnowie to dwa założenia. Górny, gotycki zamek powstał w latach 1336-1370 na miejscu starszej strażnicy i dziś ma tylko fragmenty murów. Około 1560 roku hetman Jan Tarnowski zbudował niżej renesansową fortyfikację zamykającą południowe podejścia doliną Dunajca, z bastionem o długości około 30 m i strzelnicami w kształcie krzyża.

Zamek w Gródku nad Dunajcem prawie nie istnieje. Powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku i został zniszczony zapewne na przełomie XIV i XV wieku. Po utworzeniu Jeziora Rożnowskiego wzgórze, na którym stał, znalazło się wśród wody i oficjalnie nazywa się Wyspa Grodzisko. Karta portalu zaznacza, że to miejsce raczej do oglądania z brzegu niż do zwiedzania.

Zamek w Melsztynie to ruiny gotyckiego zamku na wzgórzu Zamczysko, rezydencja Leliwitów Melsztyńskich. Budowę rozpoczął w 1347 roku kasztelan krakowski Spicymir. W 1770 roku zamek zajęli konfederaci barscy, a następnie spaliły go wojska rosyjskie. W latach 1789-1796 część murów rozebrano na materiał do kościoła w Domosławicach. W 2018 roku gmina Zakliczyn rozpoczęła odgruzowanie, badania archeologiczne i odbudowę. Odbudowana wieża ma 28 m i jest dostępna dla zwiedzających.

Najdalej w dół rzeki leży Zamek Trzewlin na Panieńskiej Górze w Wielkiej Wsi. Zostały z niego ślady suchej fosy i niewielkie fragmenty murów, ukryte w roślinności. Po wojnach szwedzkich zamek rozebrali mieszczanie z pobliskiego Wojnicza. Seweryn Goszczyński przytoczył w 1832 roku legendę, według której na górze schroniły się niewierne żony rycerzy Bolesława Śmiałego. To podanie, bez potwierdzenia w źródłach historycznych.