Małopolska kojarzy się ze średniowiecznymi zamkami i górskimi szlakami, ale przez stulecia była też regionem pracy: wydobywano tu sól, ołów, żelazo i ropę, budowano koleje i szkolono pilotów. Ślady tej historii zachowały się w muzeach i skansenach technicznych, od podziemnych kopalń po hangary i parowozownię. Poniżej przegląd ułożony według surowca i środka transportu, z kopalniami soli potraktowanymi skrótowo.

Ropa naftowa: Gorlice

Według Wikipedii Gorlickie Zagłębie Naftowe to jeden z najstarszych obszarów wydobycia i przerobu ropy na świecie. Płytko zalegającą ropę, zwaną olejem skalnym, zbierali tu od wieków maziarze, a używano jej między innymi w lecznictwie ludowym i do smarowania osi wozów. Jesienią 1853 roku do Gorlic przyjechał Ignacy Łukasiewicz, a w 1854 roku na placu w dzielnicy Zawodzie, według tego samego hasła, zapłonęła pierwsza na świecie uliczna lampa naftowa.

Skansen Przemysłu Naftowego „Magdalena” otwarto 31 maja 2012 roku na terenie dawnej kopalni ropy przy ulicy Lipowej. W rejonie Magdalena-Ropica Polska od 1931 do 2000 roku wywiercono około 110 otworów i wydobyto około 310 tysięcy ton ropy. W zbiorach są ręczne urządzenia wiertnicze, pompy parowe i tłokowe, kierat pompowy, kuźnia wierteł oraz próbki ropy z różnych odwiertów, różniące się barwą, przejrzystością i gęstością. Dominantą jest wieża wiertnicza zrekonstruowana z kopanki „Ćwiartka” sprzed 1880 roku, z której widać panoramę Beskidu Niskiego.

Rudy: Olkusz i Bukowno

Ziemia olkuska to dawne zagłębie rud ołowiu, srebra i galmanu. Sztolnia Ponikowska jest zabytkiem tego górnictwa. Gdy płytkie złoża się wyczerpały, górnicy schodzili głębiej i trafiali na wodę, która zalewała wyrobiska. Według tablicy informacyjnej przy sztolni budowę zaczęto w 1564 roku, a nadzór sprawował Ludwik Decjusz. Robotami kierował sztolmistrz Jan Fejgl, a koszty ponosiły gwarectwa, spółki mieszczan i szlachty z Olkusza i Krakowa. Sztolnia odprowadzała wodę grawitacyjnie i liczyła, według tablicy, 7860 metrów. Uległa zawaleniu w 1712 roku, w 1917 roku ją opuszczono. W lesie między Pomorzanami a Hutkami można obejrzeć odkryty odcinek, tak zwany roznos, o długości około 2400 metrów. Części podziemne są niedostępne.

Muzeum Górnictwa Rud w Bukownie opowiada o wydobyciu rud żelaza na terenie Bolesławia. Mieści się w pomieszczeniach Zespołu Szkół „Skałka”, a zaczęło się od zbiorów, które w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zgromadził w domu kultury Zakładów Górniczo-Hutniczych „Bolesław” jeden z pracowników. W 1989 roku ekspozycję częściowo zniszczono, resztę zabezpieczono w przedszkolnych piwnicach, a muzeum powstało w 1990 roku. Zajmuje 13 pomieszczeń i obejmuje górnictwo rud żelaza od XIII wieku po lata osiemdziesiąte XX wieku. Urządzono tu sztolnię z lokomotywami akumulatorowymi i wozami do przewozu ludzi i urobku. Według Wikipedii zwiedzanie wymaga wcześniejszego uzgodnienia telefonicznego.

Sól: Wieliczka i Bochnia

Dwie kopalnie soli mają osobne opracowania, więc tu tylko zarys. Kopalnia Soli „Wieliczka” wraz z Bochnią tworzyła od XIII wieku do 1772 roku żupy krakowskie. Znalazła się na pierwszej Liście światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 roku, a wydobycie zakończono 30 czerwca 1996 roku. Turyści zjeżdżają do niej szybem Daniłowicza, który powstał w 1635 roku jako jeden z ośmiu nowych otworów do transportu soli, a nazwę wziął od żupnika-dzierżawcy Jana Mikołaja Daniłowicza. W latach 1887-1918 nosił imię arcyksięcia Rudolfa. Produkcyjną funkcję szyb stracił w drugiej połowie XIX wieku, dziś umożliwia zjazd na głębokość 135 metrów.

Kopalnia Soli Bochnia, według Wikipedii najstarsza kopalnia soli w Polsce, wydobywała sól od 1251 do 1990 roku, a wpisano ją na listę UNESCO w 2013 roku. Sól kamienną odkryto tu prawdopodobnie w 1248 roku, przy pogłębianiu studni solankowych.

Koleje i drogi: Chabówka i Szczucin

Skansen taboru kolejowego w Chabówce działa na bocznicy stacji otwartej 16 grudnia 1884 roku, która w 1899 roku stała się węzłowa po uruchomieniu linii do Zakopanego. Parowozownię z 1944 roku zniszczyli Niemcy w styczniu 1945 roku, odbudowano ją w 1947. Gdy w 1976 roku zelektryfikowano linię zakopiańską, a w 1990 roku odcinek z Suchej Beskidzkiej do Żywca, parowozy zeszły z rozkładowych kursów. Zbieranie eksponatów zaczęło się w połowie lat osiemdziesiątych, a skansen otwarto 11 czerwca 1993 roku. Wikipedia pisze, że dysponuje najliczniejszą kolekcją zabytkowego taboru kolejowego, a w zbiorach jest parowóz TKb-1479 z 1877 roku, najstarszy zachowany parowóz w Polsce. Część pojazdów jest sprawna: od 2004 roku, z przerwą w latach 2009-2011, kursowały z nich pociągi retro.

Muzeum Drogownictwa w Szczucinie jest siedzibą Zespołu Historii Drogownictwa Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Powstało w 1982 roku jako izba pamięci, a w 1992 roku cały teren wpisano do rejestru zabytków. Skansen maszyn drogowych ułożono w formie spiralnej alejki o długości około 1,5 kilometra, z ponad 30 stanowiskami pokazującymi drogi od kreteńskiej po współczesną. Stoją na nich walce parowe i spalinowe, kruszarki i ciągniki typu Mazur. Z budynkiem łączy go most Baileya o długości 51 metrów.

Kraków: samoloty, tramwaje, uczelnia i elektronika

Muzeum Lotnictwa Polskiego stoi na terenie lotniska Rakowice-Czyżyny, założonego w 1912 roku dla lotnictwa austro-węgierskiego. W 1917 roku było punktem etapowym pierwszej w Europie regularnej pocztowej linii lotniczej z Wiednia do Kijowa i Odessy, według Wikipedii. Lotnisko zlikwidowano w 1963 roku, a zespół jego obiektów wpisano do rejestru zabytków w 2006 roku. Zalążkiem zbiorów były samoloty z poniemieckiej kolekcji Deutsche Luftfahrtsammlung. Wikipedia podaje, że liczba eksponowanych statków powietrznych przekracza 200, a strona muzeum mówi o ponad 250 samolotach, szybowcach i śmigłowcach, więc liczby zależą od sposobu liczenia. Nowy budynek, w planie przypominający śmigło, otwarto 18 września 2010 roku.

Muzeum Inżynierii i Techniki mieści się w zabytkowej zajezdni tramwajowej przy ulicy św. Wawrzyńca na Kazimierzu. Powołano je 1 października 1998 roku jako Muzeum Inżynierii Miejskiej, a obecną nazwę ma od 11 marca 2022 roku. Gromadzi eksponaty o komunikacji miejskiej, elektrowniach i gazownictwie. Remonty hal trwały etapami od 2000 roku, a oddziałami są Ogród Doświadczeń im. Stanisława Lema i Hangar Czyżyny.

Muzeum Historii AGH i Historii Techniki działa od 1960 roku w ramach ośrodka powołanego trzy lata wcześniej. Ma cztery działy: rzemiosła i przemysłu, modelarium urządzeń górniczych i hutniczych, historii uczelni i kontaktów z Janem Pawłem II. Zwiedza się je po telefonicznej rezerwacji. Zupełnie inny charakter ma Muzeum Elektroniki przy ulicy Wrocławskiej, które tworzą dwaj bracia: jego twórcy piszą, że nie ma tu szyb ani barierek, a większość zbiorów wolno dotknąć. Są polska elektronika, komputery, konsole i około 40 stanowisk z grami wideo.

Mleczarnia w Królówce

Muzeum Mleczarstwa w Królówce, oddział Muzeum Ziemi Wiśnickiej, urządzono w budynku mleczarni założonej w 1888 roku przez miejscowego proboszcza. Od 1896 roku działała jako spółka mleczarska, potem spółdzielnia, aż do lat siedemdziesiątych XX wieku, a w 1991 roku budynek przejęła gmina Nowy Wiśnicz. Według zachowanych dokumentów masło, sery, śmietana i maślanka trafiały na dwór cesarza Franciszka Józefa I. Zobaczyć tu można kompletne maszyny do przetwórstwa mleka, część z XIX wieku.