Kto zbudował cmentarze i na jakim obszarze

Zachodniogalicyjskie cmentarze wojenne to zespół ponad 400 cmentarzy z okresu I wojny światowej, rozproszonych na obszarze około 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Obejmują tereny dawnej Galicji Zachodniej: od okolic Krakowa i Wieliczki przez Bochnię, Brzesko i Tarnów po Gorlice, Jasło i Beskid Niski. Cmentarze powstały tam, gdzie w latach 1914-1915 toczyły się walki albo działały szpitale polowe.

Za ich budowę odpowiadał Oddział Grobów Wojennych c. i k. Komendantury Wojskowej w Krakowie. Był to jeden z dziewięciu oddziałów grobów wojennych, jakie Ministerstwo Wojny Austro-Węgier powołało w terenie, a jeden z trzech w Galicji, obok oddziałów w Przemyślu i we Lwowie. Oddział podlegał Wydziałowi Grobów Wojennych w wiedeńskim Ministerstwie Wojny. Hasła Wikipedii podają różne daty jego utworzenia: 3 grudnia 1915 roku w jednym i 3 listopada 1915 roku w drugim. Komendantem krakowskiego oddziału był major Rudolf Broch.

Zadania oddziału obejmowały ewidencję poległych, ekshumacje i przenoszenie szczątków na wybrane miejsca oraz projektowanie, budowę i wyposażenie cmentarzy. W większości przypadków na jednym cmentarzu chowano żołnierzy obu walczących stron, czyli armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej.

Ile cmentarzy i ilu pochowanych

Liczby zależą od źródła i od tego, co się liczy.

Różnica między 60 a 90 tysiącami nie została w tych źródłach wyjaśniona. Podobnie ze zbiorem okręgów: opracowania wymieniają jedenaście okręgów numerowanych od I do XI, a dwunasty, porządkowy, zajmował się zbieraniem drewna.

Okręgi cmentarne

Pole walk podzielono na okręgi, a w każdym z nich zwykle wskazywano jeden cmentarz główny, większy, z kaplicą lub miejscem uroczystości. Według hasła o oddziale liczby cmentarzy w okręgach wyglądały tak:

  1. Nowy Żmigród: 31
  2. Jasło: 31
  3. Gorlice: 54
  4. Łużna: 27
  5. Pilzno: 27
  6. Tarnów: 62
  7. Dąbrowa Tarnowska: 15
  8. Brzesko: 50
  9. Bochnia: 40
  10. Limanowa: 29
  11. Kraków: 22

Suma tych liczb to 388. Okręg XI obejmował cmentarze o numerach od 379 do 400 oraz pięć mogił pojedynczych lub podwójnych na podmiejskich cmentarzach parafialnych. Działał jako osobny oddział do spraw grobów wojennych Twierdzy Kraków i kierował nim czeski rzeźbiarz Karl Korschan. Cmentarze tego okręgu opisujemy w artykule o cmentarzach wojennych okolic Krakowa, Wieliczki i Tarnowa.

Kto projektował

Każdym okręgiem kierował oficer z wykształceniem inżynierskim lub artystycznym. Odpowiadał za rozpoznanie terenu, wybór miejsca, projekt techniczny, koncepcję artystyczną, dostawy materiału i sprawy własności gruntów. W górach pierwszym zadaniem było często wytyczenie drogi dojazdowej.

Wykaz kadry w haśle Wikipedii wymienia jako projektantów między innymi Dušana Jurkoviča, Emila Ladewiga, Gustawa Ludwiga, Hansa Mayra, Roberta Motkę, Gustava Rossmanna, Franza Starka i Jana Szczepkowskiego. Jako komendantów okręgów wymienia się m.in. Siegfrieda Hallera (okręg VI Tarnów) i Gustawa Ludwiga (okręg X Limanowa). Dušan Jurkovič, według hasła o nim w Wikipedii, kierował okręgiem I Żmigród i zaprojektował około 35 cmentarzy, co jest omówione osobno. Wykaz kadry w haśle o oddziale przy okręgu Żmigród podaje natomiast inne nazwiska, Wilhelma Windholza i Ignaza Faigla, więc źródła różnią się co do kierownictwa tego okręgu.

Na kartach pojedynczych cmentarzy autorstwo przypisuje się konkretnym osobom: cmentarz w Gdowie projektował Gustaw Ludwig, a cmentarz nr 199 w Tarnowie Heinrich Scholz. Cmentarze okręgu krakowskiego projektował zwykle Hans Mayr. Karty te opierają się na hasłach Wikipedii i nie rozstrzygają w każdym przypadku, kto był autorem projektu, a kto jedynie kierował okręgiem.

Rozmiar przedsięwzięcia

W oddziale służyło według Wikipedii ponad 3000 osób: żołnierze, w tym jeńcy, i cywile. Byli wśród nich rosyjscy cieśle, włoscy kamieniarze, ogrodnicy, a obok projektantów także rzeźbiarze, malarze, rysownicy i fotografowie. Prace techniczne prowadziła Komendantura Uprzątania Pól Bitewnych w Tarnowie z dwunastoma oddziałami i zakładem budowlanym w Krakowie.

Hasło o oddziale podaje, że odlano z żeliwa około 12 tysięcy krzyży na groby pojedyncze i 1400 na groby zbiorowe. Zużyto też duże ilości drewna modrzewiowego, kamienia i betonu, a do zagospodarowania cmentarzy sprowadzono setki tysięcy sadzonek roślin zimozielonych. Zestawienia materiałów w dwóch hasłach nie zgadzają się w szczegółach, dlatego nie podajemy ich tutaj w tonach.

Cmentarze są dziś rozrzucone po wielu gminach, część leży na cmentarzach komunalnych, parafialnych lub żydowskich jako wydzielone kwatery. Stan poszczególnych obiektów jest różny, a zasady dostępu ustalają ich zarządcy.