Od obozu jeńców do części Auschwitz

Birkenau, po polsku Brzezinka, było największym z ponad czterdziestu obozów i podobozów kompleksu Auschwitz. Gdy w październiku 1941 roku zaczęto je budować, miał to być obóz dla 125 tysięcy jeńców wojennych, przede wszystkim sowieckich. Muzeum Auschwitz zastrzega, że relacja Rudolfa Hössa o planach z marca 1941 roku, po pierwszej inspekcji Himmlera, nie ma potwierdzenia w dokumentach z tego okresu. Pierwszym zachowanym dokumentem jest notatka z 26 września 1941 roku o decyzji budowy obozu jeńców o pojemności 50 tysięcy, ze wskazaniem, że prace należy podjąć natychmiast. Plany jesienią 1941 roku zakładały 100-125 tysięcy więźniów, później pojemność zwiększono do 200 tysięcy.

Polskich mieszkańców Brzezinki wysiedlono w kwietniu 1941 roku, a ich domy rozebrano. Wieś leżała w strefie interesów obozu o powierzchni około 40 kilometrów kwadratowych. W październiku 1941 roku do budowy sprowadzono 10 tysięcy jeńców sowieckich. Według muzeum ponad 9 tysięcy z nich zmarło w ciągu pięciu miesięcy z powodu warunków, w jakich ich przetrzymywano.

Obóz nigdy nie pełnił pierwotnej funkcji. Muzeum ustala, że najpóźniej w lutym 1942 roku Niemcy zdecydowali o włączeniu go do obozu koncentracyjnego Auschwitz. Jeńców sowieckich zaczęto kierować do pracy w przemyśle, a Auschwitz wyznaczono jako jeden z ośrodków zagłady Żydów i punkt rozdziału żydowskiej siły roboczej. Birkenau rozpoczęło działalność w marcu 1942 roku. Według kalendarium muzeum zaczęło funkcjonować 1 marca 1942 roku.

Budowa i układ obozu

Pierwszy z planowanych czterech odcinków budowlanych, BI, powstał zimą 1941 i 1942 oraz w dalszej części 1942 roku. Odcinek BII budowano od 1942 roku do końca 1943 roku, a prace nad odcinkiem BIII rozpoczęto w 1943 roku i przerwano w 1944 roku ze względu na zbliżający się front. Czwartego odcinka nie zaczęto. Na powierzchni około 140 hektarów Niemcy zbudowali około 300 baraków i budynków mieszkalnych, administracyjnych i gospodarczych. Odcinki oddzielały ogrodzenia z drutu kolczastego pod napięciem, a cały obóz otaczały wieże wartownicze.

Decyzję o umieszczeniu obok budowanego obozu urządzeń do masowego zabijania Żydów podjęto w 1941 roku. W 1942 roku zaczęły działać dwa prowizoryczne budynki, nazywane bunkrami 1 i 2, urządzone w przejętych domach wysiedlonych Polaków. Pierwszy zaczął działać na początku 1942 roku, prawdopodobnie w marcu, drugi w połowie roku. Miejsce pierwszego upamiętnia Czerwony Domek. Od 22 marca do 25 czerwca 1943 roku uruchomiono cztery krematoria z komorami gazowymi. Bocznica kolejowa wewnątrz obozu, z rampą rozładunkową, zaczęła działać w maju 1944 roku.

Deportacje Żydów z Europy

Według Muzeum Auschwitz do Auschwitz deportowano około 1,1 miliona Żydów: około 197 tysięcy w 1942 roku, około 270 tysięcy w 1943 roku i ponad 600 tysięcy w 1944 roku. Kalendarium muzeum podaje m.in. następujące liczby wywiezionych: około 69 tysięcy z Francji i 27 tysięcy ze Słowacji (od marca 1942 roku), około 300 tysięcy z Polski i 23 tysiące z Niemiec i Austrii (od maja 1942 roku), około 60 tysięcy z Holandii (od lipca 1942 roku), 25 tysięcy z Belgii i 10 tysięcy z Jugosławii (od sierpnia 1942 roku), 46 tysięcy z Protektoratu Czech i Moraw (od października 1942 roku), 55 tysięcy z Grecji (od marca 1943 roku), 7,5 tysiąca z Włoch (od października 1943 roku). Od 16 maja 1944 roku rozpoczęła się deportacja prawie 438 tysięcy Żydów z Węgier, a od sierpnia 1944 roku 67 tysięcy z getta łódzkiego. Na innej stronie muzeum liczbę Żydów węgierskich podaje się jako 430 tysięcy.

Transporty przyjeżdżały na trzech rampach. Najwięcej transportów żydowskich z lat 1942-1944 wyładowano na rampie między obozami Auschwitz i Birkenau, na terenie stacji towarowej Oświęcim. Trzecią rampę, wewnątrz Birkenau, uruchomiono w maju 1944 roku. Od 4 lipca 1942 roku przeprowadzano regularną selekcję: lekarze SS decydowali, kto zostanie skierowany do pracy. Według muzeum wybierano średnio około 20 procent osób z transportu. Z około 1,1 miliona deportowanych Żydów wpisano do ewidencji około 200 tysięcy, a pozostałe około 900 tysięcy osób zabito w komorach gazowych, bez rejestracji. Dzieci poniżej 16 lat (od 1944 roku poniżej 14) i osoby starsze z reguły kierowano na śmierć.

Liczby: szacunek muzeum i inne wartości

Poniższe liczby Muzeum Auschwitz-Birkenau podaje za badaniami Franciszka Pipera (książka „Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz”, Oświęcim 1992). Są to szacunki, ponieważ większości ofiar nie wpisano do ewidencji. Deportowano łącznie około 1,3 miliona osób: około 1,1 miliona Żydów, 140-150 tysięcy Polaków, 23 tysiące Romów i Sinti, 15 tysięcy jeńców sowieckich i 25 tysięcy osób innych narodowości. Zarejestrowano około 400 tysięcy osób, w tym około 205 tysięcy Żydów i 195 tysięcy nie-Żydów. Zginęło łącznie około 1,1 miliona osób:

Muzeum szacuje, że około 90 procent ofiar obozu, czyli około miliona osób, zginęło w Birkenau, a ponad dziewięć na dziesięć z nich stanowili Żydzi. W Birkenau zginęła też znaczna część ponad 70 tysięcy Polaków i około 20 tysięcy Romów i Sinti. Przy tabeli deportowanych muzeum odnotowuje inny szacunek: według Georgesa Wellersa liczba deportowanych wynosiła 1 433 405 osób.

W Birkenau od lutego 1943 roku działał osobny obóz rodzinny dla Romów i Sinti, zlikwidowany 2 sierpnia 1944 roku, kiedy według muzeum zabito około 4200 jego więźniów. Od września 1943 roku istniał obóz dla Żydów z getta w Terezinie, zlikwidowany w dniach 10-12 lipca 1944 roku. Od 12 sierpnia 1944 roku do obozu trafiło około 13 tysięcy Polaków aresztowanych po wybuchu Powstania Warszawskiego. 7 października 1944 roku wybuchł bunt Sonderkommando, w którym zginęło trzech esesmanów i 450 więźniów. W listopadzie 1944 roku masowe zabijanie w komorach gazowych wstrzymano.

Likwidacja i wyzwolenie

Od 17 stycznia 1945 roku SS ewakuowało około 58-60 tysięcy więźniów w głąb Rzeszy, a szlak ewakuacji upamiętnia Szlak Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich. SS paliło dokumenty obozowe. 20 stycznia wysadzono krematoria II i III, 26 stycznia krematorium V, a 23 stycznia podpalono magazyny z mieniem zrabowanym ofiarom. 27 stycznia 1945 roku do obozu weszli żołnierze 60. Armii I Frontu Ukraińskiego i zastali w trzech obozach około 7 tysięcy więźniów. Muzeum odnotowuje, że w walkach o obóz i miasto zginęło ponad 230 żołnierzy sowieckich, a w obozie znaleziono ciała około 600 więźniów.

Teren Birkenau dzisiaj

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, powołane ustawą z 2 lipca 1947 roku, obejmuje dwie zachowane części obozu: Auschwitz I i Birkenau. W 1979 roku miejsce wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a od 2007 roku wpis nosi tytuł „Auschwitz-Birkenau. German Nazi Concentration and Extermination Camp (1940-1945)”. Muzeum zajmuje się ochroną całego terenu, na którym według jego danych znajduje się 155 budynków i około 300 ruin i innych pozostałości obozu, w tym ruiny czterech komór gazowych i krematoriów w Birkenau, ponad 13 kilometrów ogrodzeń, rampa i bocznica kolejowa. Całość zajmuje prawie 200 hektarów. Zachowany teren jest miejscem pamięci i dokumentacji, a jego historię jako części zespołu Auschwitz-Birkenau prowadzi muzeum. Zasady zwiedzania podaje muzeum.