Przed wojną niemal w każdym małopolskim miasteczku stała synagoga lub dom modlitwy. Większość budynków przetrwała mury, ale nie funkcję: w jednych działa dziś ośrodek kultury albo muzeum, w innych kino, bank, sklep, a część stoi pusta. Poniżej przegląd tych, które można odnaleźć na mapie, oraz kilku, po których zostało tylko miejsce.

Gdzie synagoga znów służy ludziom

Synagoga w Dąbrowie Tarnowskiej przy ulicy Berka Joselewicza jest według Wikipedii największą zachowaną synagogą w województwie małopolskim. Zaprojektował ją Abraham Goldstein, a głównym fundatorem był Ajzyk Stern. Daty źródeł różnią się: prace budowlane i wykończeniowe miały trwać w latach 1855-1860, a za dzień zakończenia budowy uważa się najprawdopodobniej 1 kwietnia 1863 roku. To budowla z czerwonej cegły, w stylu eklektyczno-klasycystycznym z motywami mauretańskimi. Fasadę flankują dwie wieże, a między nimi stoi trzykondygnacyjny portyk. Po wojnie Niemcy urządzili w niej magazyn, który działał do 1970 roku, w latach siedemdziesiątych zaczęto przebudowę na dom kultury, ale prace przerwano i budynek niszczał. Po zabezpieczeniu i remoncie od 5 czerwca 2012 roku mieści Ośrodek Spotkania Kultur, wystawy, lekcje historii i koncerty.

Synagoga w Nowym Sączu, zwana Grodzką, stoi przy ulicy Berka Joselewicza, w pobliżu zamku, w dawnej dzielnicy żydowskiej. Zbudowano ją w 1746 roku na podstawie przywileju z 1699 roku, w miejsce starszej drewnianej. Wikipedia pisze, że miała być wzorowana na bożnicach w Chełmie i Chęcinach i nie mogła być wyższa od najmniejszego kościoła w mieście. W 1889 roku jej wnętrze szkicował Stanisław Wyspiański, a po pożarze w 1894 roku odbudowano ją z nową fasadą z dwiema wieżami. W 1974 roku przekazano ją muzeum, które przez dziesięciolecia urządzało w niej galerię sztuki. W 2015 roku budynek przejęła Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie, a 23 maja 2017 roku do synagogi powróciła Tora i wznowiono modlitwę. Według Wikipedii ta gmina jest spadkobiercą wszystkich ocalałych synagog w Małopolsce.

Synagoga Chewra Lomdei Misznajot w Oświęcimiu, czyli bractwa studiujących Misznę, według strony powiatu oświęcimskiego jest jedyną świątynią żydowską w mieście, która ocalała z wojny. Źródła nie zgadzają się co do czasu budowy: powiat pisze o latach trzydziestych XX wieku, Wikipedia o staraniach z 1913 roku i modlitwie od co najmniej września 1918 roku. Niemcy urządzili w niej magazyn amunicji, po wojnie służyła małej lokalnej społeczności, aż do 1955 roku, gdy niemal wszyscy oświęcimscy Żydzi wyjechali z miasta. Potem stała pusta, a od 1977 roku należała do Skarbu Państwa, który urządził w niej m.in. hurtownię dywanów. W 1998 roku zwrócono ją gminie żydowskiej i przekazano fundacji, a po remoncie otwarto w 2000 roku. W sąsiednim budynku działa Centrum Żydowskie z muzeum.

Budynki z nowym przeznaczeniem

Najwięcej synagog przetrwało jako zwykłe budynki. Synagoga w Nowym Targu, główna bożnica gminy, powstała na początku XX wieku w stylu neobarokowym. Po wojnie przebudowano ją na kino Tatry, a remont w latach siedemdziesiątych całkowicie zatarł pierwotny wygląd.

Synagoga w Brzesku, zbudowana w latach 1904-1905 na miejscu bożnicy spalonej w pożarze miasta, ma eklektyczny korpus i neoklasycystyczną fasadę z piętrowym ryzalitem, zwieńczonym szczytem z iglicami. W 1947 roku miasto odkupiło ją od gminy żydowskiej na bibliotekę, potem użytkowała ją spółdzielnia inwalidów, a wnętrze przebudowano. Wpisano ją do rejestru zabytków w 2008 roku.

Synagoga przy ulicy Trudnej w Bochni miała być najnowocześniejszym domem modlitwy w mieście i okolicy. Budowę rozpoczęto w 1932 roku, gmina zaczęła używać niedokończonego budynku w 1936 roku i dostała za to wysoką grzywnę od władz miasta, a prace przerwał wybuch wojny. W 1988 roku po remoncie budynek zajął bank. Bank opuścił go w listopadzie 2019 roku, nieruchomość kupił prywatny przedsiębiorca.

Synagoga Anszei Emes w Kętach (z hebrajskiego: Mężowie Prawdy) została zbudowana około 1900 roku z inicjatywy stowarzyszenia o tej nazwie. Z dawnej dekoracji zachował się fryz pod dachem, a większość okien zamurowano. W Wieliczce przy ulicy Seraf stoi synagoga z 1911 roku, wpisana do rejestru zabytków w 1987 roku, która w latach 1939-1942 była siedzibą Judenratu. W sierpniu 1942 roku społeczność żydowska Wieliczki i okolic została według Wikipedii wywieziona i niemal całkowicie zgładzona. Po wojnie budynek wielokrotnie przebudowywano i dziś nie przypomina bożnicy.

W Kalwarii Zebrzydowskiej synagoga przy ulicy Sądowej z drugiej połowy XIX wieku zachowała łukowato zakończone okna, arkadowy gzyms, drzwi z klamką w kształcie lwa i ślad po mezuzie, ale mieści sklep meblowy. W Brzeszczach prywatny dom modlitwy z 1934 roku dobudował do rodzinnego domu Jakub Finder. Modliła się w nim wyłącznie jego rodzina, a po wojnie jedyny ocalały z niej Henryk Finder oddał dom wraz z bożnicą zaprzyjaźnionej rodzinie.

Pustostany i ruiny

Część synagog opisano jako opuszczone. Synagoga w Książu Wielkim z 1846 roku spłonęła w 1935 roku i została gruntownie odnowiona. W czasie wojny Niemcy zdewastowali wnętrze, po wojnie mieścił się w niej magazyn spółdzielni, a w drugiej połowie 2016 roku zawalił się dach, co odsłoniło wnętrze. Zachowały się dziesięć łukowatych okien sali modlitewnej i wnęka po aron ha-kodesz, czyli szafie na zwoje Tory.

Synagoga w Słomnikach została zbudowana pod koniec XIX lub na początku XX wieku dla gminy liczącej ponad 900 osób. Poza salą modlitewną mieściły się w niej biura gminy, cheder, szkółka dla dziewcząt i, w piwnicach, mykwa. Po wojnie była kinem, potem magazynem i warsztatem. Na frontowej ścianie wmurowano w 1990 roku dwie tablice ufundowane przez Związek Żydów Słomnickich w Izraelu, po polsku i hebrajsku. W Krzeszowicach przy ulicy Wąskiej męski dom modlitwy z końca XIX wieku stoi z częściowo zachowaną elewacją, a jego wnętrze zrujnowano. Kobiety modliły się w osobnym budynku pod numerem 1.

Miejsca po synagogach

Niektóre bożnice zniknęły. Wielka Synagoga w Chrzanowie z lat 1786-1787 stała przy skrzyżowaniu ulic Krakowskiej i Garncarskiej. Po wojnie popadała w ruinę, a w 1973 roku z polecenia władz miasta wysadzono ją, mimo starań chrzanowskiego muzeum o włączenie jej do ekspozycji. Plac po niej nie został zabudowany, a w 2022 roku w czasie uroczystości upamiętniających przedwojenną społeczność żydowską zasadzono tam nowe drzewo, nazwane Wierzbą Estery.

Synagoga w Wadowicach przy ulicy Gimnazjalnej, zbudowana w latach 1885-1889 według projektu Karola Korna, została podpalona w październiku 1939 roku, a ruiny wysadzono w 1940 roku. Po wojnie na jej miejscu stanął budynek z przedszkolem, w 1989 roku odsłonięto tablicę poświęconą dwóm tysiącom Żydów z Wadowic. Synagogę odwiedził w 1937 roku młody Karol Wojtyła, na koncercie kantora Dawida Kussawieckiego.

Synagogi w Bobowej i na Kazimierzu mają własne opisy.