Drewniane kościoły z XVII i XVIII wieku to w Małopolsce dużo liczniejsza grupa niż świątynie gotyckie. Nie mają średniowiecznej aury Binarowej czy Dębna, ale kryją barokowe i rokokowe ołtarze, polichromie z XIX wieku, a czasem własne dramatyczne dzieje: pożar, przeniesienie, wieloletnie spory o wiarę. Opisujemy tu kościoły z tego okresu z Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej. Starsze świątynie, z XV i XVI wieku, mają własny artykuł.

XVII wiek: kiedy gotyk jeszcze się trzymał

W pierwszej połowie XVII wieku cieśle w Małopolsce nadal stawiali kościoły według schematu znanego od średniowiecza: jedna nawa, węższe prezbiterium zamknięte trójbocznie, dach kryty gontem.

Górka Kościelnicka w Nowej Hucie

Kościół Wszystkich Świętych przy ul. Podbiałowej zbudowano w latach 1646-1648 z fundacji Barbary Morsztynowej, właścicielki Kościelnik. Konsekrowano go dopiero w 1698 roku, pół wieku po ukończeniu budowy. Wikipedia opisuje bryłę jako późnogotycką, o konstrukcji zrębowej i bez wieży, z barokową wieżyczką na sygnaturkę w dachu. Polichromia ze świętymi i stacjami Drogi Krzyżowej pochodzi z 1909 roku. Obok stoi murowana dzwonnica bramna z 1823 roku i niewielki cmentarz wojenny z I wojny światowej.

Krzesławice: kościół z Jawornika

Kościół św. Jana Chrzciciela przy ul. Wańkowicza nie powstał w Krakowie. Zbudowano go w latach 1633-1648 w Jaworniku koło Myślenic jako kościół Znalezienia i Podwyższenia Krzyża Świętego. Po zniszczeniach w 1983 roku rozebrano go i w latach 1983-1986 przeniesiono do Krzesławic. We wnętrzu zachowała się częściowo polichromia z pierwszej połowy XVII wieku z Sądem Ostatecznym i św. Krzysztofem. Krucyfiks w późnobarokowym ołtarzu pochodzi z końca XVI wieku i trafił tu z kościoła w Pleszowie.

Marcyporęba

Kościół św. Marcina w Marcyporębie zbudowano w 1670 roku, a konsekrowano w 1677. Ściany o konstrukcji zrębowej oszalowano deskami w układzie pionowym. Barokowa wieża z hełmem ostrosłupowym została dodana w XX wieku, a drewnianą dzwonnicę dostawiono w latach 1976-1980. Na belce tęczowej wisi krucyfiks z XV wieku, a w kościele jest renesansowa kamienna chrzcielnica z 1545 roku.

XVIII wiek: ołtarze, wieże i sobory

W XVIII wieku do wnętrz weszły ołtarze rokokowe i polichromie z motywami roślinnymi, a na zewnątrz pojawiły się baniaste hełmy wież.

Wiśniowa i Iwanowice

Kościół św. Marcina w Wiśniowej pochodzi z około 1730 roku, a 3 listopada 1747 roku konsekrował go biskup sufragan Michał Kunicki. Ściany oszalowano dopiero w 2001 roku. Polichromię o motywach roślinnych wykonał w 1910 roku Michał Tarczałowicz. Obok stoi drewniana dzwonnica słupowa z dzwonem z 1726 roku, a przy kościele rośnie park lipowy z drogą krzyżową.

Kościół św. Trójcy w Iwanowicach Włościańskich ukończono w 1745 roku z fundacji właściciela wsi Aleksandra Augusta Czartoryskiego. Wcześniej stała tu gotycka świątynia z 1408 roku. Kościół ma dwie wieże z kopulastymi hełmami od frontu i kruchtę między nimi. W środku zachowały się gotyckie rzeźby, między innymi św. Krzysztof z lat 1480-1490, który Wikipedia wiąże z warsztatem Wita Stwosza.

Więcławice Stare i Chabówka

Kościół św. Jakuba w Więcławicach Starych zbudował w 1748 roku cieśla Mateusz Wydolny, a konsekrowano go w 1757 roku po gruntownym remoncie. Ma trzy rokokowe ołtarze z połowy XVIII wieku, ale w środku jest też gotycki tryptyk św. Mikołaja z 1477 roku. Obok stoi drewniana dzwonnica z 1846 roku. Kościół leży na Małopolskiej Drodze św. Jakuba.

Kościół Świętego Krzyża stoi w Chabówce, przy granicy z Rdzawką, tuż przy Zakopiance. Zbudowano go w 1757 roku z fundacji wojewody sandomierskiego Jana Wielopolskiego. Soboty, czyli niskie podcienia na słupach, dawały schronienie pielgrzymom czekającym na nabożeństwo. Nocą 2 października 1994 roku podpalono kościół, a strażacy z Krakowa zdołali go uratować. Polichromie z 1901 roku po pożarze zrekonstruowano.

Słopnice, Kamionka Mała i Łętownia

Kościół św. Andrzeja Apostoła w Słopnicach wzniesiono w latach 1774-1776 z inicjatywy proboszcza Jana Zwiernikiewicza, a pracami kierował cieśla Jan Golencki. Konsekracja odbyła się 25 października 1776 roku. Kościół nie ma wieży, a dzwonnica jest osobną murowaną budowlą z trzema arkadami. Wśród wyposażenia jest późnorenesansowy obraz „Święta rozmowa” z 1637 roku.

Kościół św. Katarzyny w Kamionce Małej zbudowano w 1778 roku z materiału po wcześniejszej świątyni z XV wieku, wieżę dodano w 1790 roku, a w 1884 roku rozbudowano prezbiterium i dobudowano kaplicę, kruchtę i zakrystię. Polichromię figuralną z 1857 roku wykonał Ferdynand Miklasiński. Barokowe organy zbudowano w 1683 roku w Starym Sączu dla kościoła w Brzezinach, a później odkupiono do Kamionki.

Kościół św. Szymona i Judy Tadeusza w Łętowni pochodzi z drugiej połowy XVIII wieku i stanął w miejscu wcześniejszej świątyni, którą przeniesiono do Krzeczowa. Wieża ma konstrukcję słupowo-ramową i barokowy baniasty hełm. Wewnątrz zachowały się rokokowa ambona z 1779 roku, dwa siedemnastowieczne konfesjonały oraz chór z organami z czasów budowy.

Co łączy te kościoły

Większość z nich to czynne świątynie parafialne lub filialne, więc wnętrza zwykle oglądamy w czasie nabożeństw albo po uzgodnieniu z parafią. Kilka, jak Słopnice, pełni funkcję pomocniczą wobec nowszego kościoła w tej samej wsi. Wiele przeżyło pożary, remonty i przebudowy, dlatego w jednym budynku obok siebie leżą elementy z kilku epok: gotycki tryptyk w rokokowym wnętrzu albo barokowa wieża dostawiona w XX wieku.