Teren, którego nikt nie chciał

Zanim powstał park, wokół Starego Miasta ciągnął się pas fortyfikacji: mury obronne, a przed nimi fosa i wały ziemne. Według Wikipedii mury wyburzono na początku XIX wieku. Fosa i przedpole były grząskim, zaniedbanym terenem, który służył jako śmietnisko i ujście ścieków. To właśnie rozbiórka murów zwolniła miejsce, które mogło stać się zielonym pierścieniem. Samym murom i Barbakanowi poświęcamy osobny tekst, tutaj interesuje nas to, co wyrosło po nich.

W 1820 roku, jak podaje ta sama Wikipedia, zapadła decyzja o utworzeniu na tym obszarze ogrodów miejskich. Nazwa Planty wywodzi się od splantowania, czyli wyrównania rumowisk. Przez długi czas krakowianie mówili jednak Plantacye albo Plantacje, a park nazywano też miejskimi przechadzkami.

Radwański, Straszewski i lata 1822-1830

Głównym inicjatorem pomysłu oraz autorem pomiarów i planów był Feliks Radwański. Po jego śmierci w 1826 roku kierownictwo robót przejął Florian Straszewski, który w 1830 roku założył fundację przeznaczoną na utrzymanie Plant. Zwykle podaje się, że park założono w latach 1822-1830, a jego powierzchnia to około 21 hektarów, przy długości około 4 kilometrów. Wikipedia przypisuje Radwańskiemu rolę pomysłodawcy i twórcy planów, a Straszewskiemu rolę kontynuatora. Oba nazwiska pojawiają się w opisach, więc nie należy ich traktować jako zamiennych.

Pierwsze prace polegały na niwelacji terenu i zasypaniu fosy nawiezioną ziemią. Barbakan pozostał w obrębie parku. Dopiero potem obsadzano teren drzewami, głównie kasztanowcami, a także klonami, lipami, jesionami i topolami, oraz krzewami, zakładano trawniki i kwietniki oraz wytyczano alejki i place zabaw. Od 1827 roku Planty objęły pierścieniem także wzgórze wawelskie, gdzie na południowych stokach posadzono brzoskwinie i urządzono winnice. Zlikwidowano je w latach 50. XIX wieku, kiedy wojsko austriackie zaczęło przekształcać wzgórze w cytadelę.

Park, który się zagospodarował

W późniejszych dekadach powstawały kioski i pawilon koncertowy. Parkiem opiekowali się ogrodnicy zwani plantowymi: regulamin z 1879 roku dzielił Planty na dziewięć rewirów, każdy z własnym plantowym. W 1871 roku utworzono Komisję Plantacyjną, z której inicjatywy zaczęto ozdabiać park pomnikami. Jednym z pierwszych pomników na Plantach był pomnik Floriana Straszewskiego z 1874 roku, odsłonięty w 1875, który upamiętnia twórcę parku. Stoi przy skrzyżowaniu ulic Basztowej i Westerplatte.

Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich i uroczystości narodowych. Inspirowały też artystów: Wikipedia przywołuje obrazy Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza i Stanisława Wyspiańskiego oraz wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Dziś park dzieli się na osiem ogrodów o nazwach takich jak Wawel, Uniwersytet, Pałac Sztuki, Barbakan czy Stradom. Dokładny zestaw ogrodów i ich granice opisuje karta Plant krakowskich.

Co dziś wskazuje na dawne mury

W czasie II wojny światowej park został znacznie zdewastowany: według Wikipedii Niemcy wycięli krzewy i zrabowali metalowe ogrodzenie. W okresie powojennym ograniczano się do zapobiegania dalszej degradacji. Decyzję o rewitalizacji, według projektu profesora Janusza Bogdanowskiego, podjęto w 1989 roku. Po kilkunastu latach prac przywrócono małą architekturę, czyli lampy, ogrodzenia i ławki, a kamiennymi murkami zarysowano dawny przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich.

Spacer dookoła Starego Miasta pozwala więc odczytać przebieg dawnej fortyfikacji, choć sam mur w większości zniknął. W pobliżu Plant stoją między innymi Brama Floriańska, Collegium Novum, Pałac Sztuki, Filharmonia Krakowska, Teatr im. Juliusza Słowackiego, Pałac Biskupi i Muzeum Archeologiczne, a od południa sąsiaduje z nimi Wawel. Wikipedia zalicza je do zabytkowych obiektów na terenie Plant lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie.