Kazimierz nie wyrósł z Krakowa, tylko obok niego. Przez ponad czterysta pięćdziesiąt lat był osobnym miastem królewskim, z własną radą, rynkiem, murami i prawem, a od stolicy dzieliła go odnoga Wisły. Dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku stał się dzielnicą. Ten tekst opowiada o tamtym okresie, od przywileju lokacyjnego do włączenia do Krakowa.

Wyspa między dwoma korytami Wisły

Według Wikipedii obszar późniejszego Kazimierza był podmokłą wyspą między obecnym korytem Wisły a jej nieistniejącą już odnogą, zwaną Starą Wisłą. Przez wyspę biegł szlak handlowy z Krakowa na południe, a w pobliżu grodu książęcego istniało kilka osad. Najstarsza ukształtowała się wokół romańskiej rotundy na Skałce. Na południu leżała osada przy kościele św. Jakuba, który stał do 1787 roku, a na wschodzie, w okolicy dzisiejszej ulicy Szerokiej, od XII wieku wieś Bawół z kościołem św. Wawrzyńca. Obu kościołów nie ma, drugi rozebrano pod koniec XVIII wieku.

Lokacja z 1335 roku

Przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim Kazimierz III Wielki wydał 27 lutego 1335 roku, dwa lata po koronacji. Miasto otrzymało imię króla: Civitas Kazimiriensis. Obejmowało około 50 hektarów, wobec 70 hektarów starego Krakowa, więc było niewiele mniejsze od sąsiada. Radę miejską wybierali mieszkańcy, a wójta mianował król. Kazimierzanie dostali prawo sprzedaży własnych wyrobów w całym królestwie, prawo użytkowania rzek w promieniu mili od miasta i prawo do cotygodniowych targów w piątki.

Wikipedia zwraca uwagę, że miasto nie miało być konkurencją dla Krakowa, tylko uzupełnieniem jego funkcji rzemieślniczych. Kupcy z Kazimierza mogli handlować na krakowskim rynku jedynie żywnością i tylko w wyznaczone dni. Prawo składu, czyli obowiązek wystawiania towaru na sprzedaż w mieście, Kazimierz miał tylko na sól. Hasło wspomina też o możliwym znaczeniu obronnym osady od południa, lecz ocenia to ostrożnie jako jedną z przyczyn.

Plan był regularny: ulice wytyczono wokół dużego rynku, którego częścią jest dzisiejszy plac Wolnica. Na placu stał ratusz, kramy, waga i postrzygalnia. Nazwa Wolnica pochodzi od łacińskiego Forum liberum, czyli prawa wolnego handlu mięsem poza kramami, i w tej formie funkcjonuje od końca XVIII wieku. Z kazimierskiego ratusza zachował się budynek z XVIII wieku. Kilka lat po lokacji, w 1340 roku, w granice miasta włączono część dawnej wsi Bawół, a po 1340 roku najpewniej rozpoczęto budowę murów z narożnymi basztami i czterema bramami: Krakowską, Skawińską, Solną i św. Stanisława.

Wielkie kościoły i niedokończony uniwersytet

O wadze przedsięwzięcia świadczy szybka budowa dużych kościołów. Bazylika Bożego Ciała to fundacja króla z około 1340 roku, a prezbiterium konsekrowano w 1401 roku. Kościół św. Katarzyny należy do augustianów, których według karty obiektu król sprowadził z Pragi w 1342 roku. Strona parafii bazyliki przypomina też tradycję o cudzie, od którego miał się zacząć kościół Bożego Ciała, ale to przekaz, nie potwierdzony fakt.

Wikipedia pisze, że być może na terenie dawnego Bawołu Kazimierz Wielki zaczął budować gmachy dla założonej przez siebie Akademii Krakowskiej, ale prace porzucono po zniszczeniu nieukończonych budynków przez powódź. Autorzy hasła podkreślają, że sprawa jest niejasna. Opuszczony gmach istniał jeszcze w drugiej połowie XV wieku, a tablica na placu Wolnica 11 przypomina o odkryciu reliktów budowli uniwersyteckich w 1868 roku.

Rok 1495 i miasto żydowskie

W 1495 roku król Jan Olbracht polecił przesiedlić Żydów mieszkających dotąd w Krakowie na tereny dawnej wsi Bawół. Powstało tak zwane miasto żydowskie, oppidum iudaeorum. Wikipedia jako bezpośredni impuls wymienia pogrom z 1494 roku, wywołany konfliktem kupców żydowskich i polskich o prawo handlu na rynku, a w tle spór o lichwę i kazania franciszkanina Jana Kapistrana. To opis przyczyn według jednego, choć rzeczowego źródła, więc warto go traktować jako zarys, nie pełne wyjaśnienie.

W rezultacie powstała dzielnica wydzielona parkanami i kamiennym murem, z centrum przy ulicy Szerokiej. Przez wieki rozwijała się autonomicznie: miała synagogi, szkoły i cmentarze. Synagoga Stara przylegała wschodnią ścianą do miejskich murów i była włączona w system obronny. Czas jej budowy podaje się różnie: 1407 lub 1492, a według najnowszych ustaleń na przełomie XV i XVI wieku. W 1557 roku pożar strawił budynek, a odbudowę z renesansowymi elementami prowadził florencki architekt Mateo Gucci, do 1570 roku.

Z tą dzielnicą związany jest rabin Mojżesz Isserles, zwany Remu. Synagoga Remu ma w źródłach dwie daty: Wikipedia w haśle o Kazimierzu podaje rok 1553, a rejestr zabytków 1557. Karta obiektu wyjaśnia, że kupiec Izrael ben Josef starał się o zgodę króla od 1553 roku, a po wydaniu zgody w 1556 roku i pożarze z 1557 budowa trwała od 1558. Cmentarz przy synagodze założono w 1551 roku, a Isserles zmarł w 1572 roku.

Zniszczenia i odbudowa po potopie szwedzkim

Potop szwedzki i okupacja w czasie wojny północnej zrujnowały Kazimierz. Przetrwała część budynków przy głównym trakcie, dzisiejszej ulicy Krakowskiej, oraz zespoły kościelne. Po odejściu Szwedów szybko się rozwijały, o czym świadczą barokowe zespoły paulinów na Skałce i trynitarzy, a także misjonarzy na Stradomiu. Wikipedia odnotowuje również, że Żydów kazimierskich oskarżono i skazano za wskazanie Szwedom miejsca ukrycia srebrnego ołtarza św. Stanisława. Król nadał całe miasto żydowskie hetmanowi Jerzemu Lubomirskiemu i kanclerzowi Stefanowi Korycińskiemu, a spór o tę darowiznę trwał jeszcze wiele lat.

Od miasta do dzielnicy: 1792 i 1800

W latach 1772-1777 Kazimierz był siedzibą cyrkułu wielickiego w Galicji, czyli zaboru austriackiego. Jak pisze Wikipedia, wielowiekowy rozwój obu miast sprawił, że ich odrębność stała się anachronizmem. Podczas Sejmu Czteroletniego Komisja Dobrego Porządku zdecydowała o włączeniu Kazimierza do Krakowa jako nowej dzielnicy. Decyzja z 1792 roku nie okazała się trwała. Ostatecznie Kazimierz utracił samodzielne prawa miejskie i został przyłączony do Krakowa w 1800 roku.

Włączenie nie oznaczało od razu końca podziałów. Mur wokół dzielnicy żydowskiej rozebrano dopiero w 1822 roku, co pozwoliło ludności żydowskiej osiedlać się w całym Kazimierzu. Dzieje dzielnicy po 1800 roku, w tym czas Wolnego Miasta Krakowa i okres autonomii galicyjskiej, to osobny rozdział. Losy Kazimierza w czasie okupacji niemieckiej opisują odrębne teksty w dziale Miejsca pamięci.