Czym jest tężnia i jak działa

Tężnia, zwana też gradiernią, to budowla z drewna i gałęzi tarniny. Według Wikipedii służyła dawniej do zagęszczania solanki: roztwór spływał po gałęziach, częściowo parował i przy kolejnych obiegach stawał się bardziej słony, dzięki czemu przy warzeniu soli zużywano mniej opału. Dziś tężnie budowane są głównie jako inhalatoria pod gołym niebem. Solanka rozbija się o gałązki na drobne krople, a wokół unosi się mgiełka solankowa, którą wdycha się podczas spaceru lub odpoczynku na ławce.

Wikipedia zwraca uwagę, że tężnie lecznicze różnią się od dawnych produkcyjnych: ściany są pionowe, żeby powstawało jak najwięcej mgiełki. Na efekt wpływa pogoda, bo przy wietrze i słońcu parowanie jest najsilniejsze. Ta sama encyklopedia opisuje też spór wokół małych, miejskich tężni. Jeśli solanka nie pochodzi z pobliskiego źródła i krąży tygodniami w obiegu zamkniętym, zdaniem autorów wpisu może się w niej namnażać bakterie. Dlatego opisy konkretnych obiektów warto czytać ostrożnie.

Zalecenia zdrowotne, które pojawiają się w materiałach gmin, to opisy organizatorów, a nie porady lekarskie. Ośrodek sportu w Bukownie wymienia przy tym także przeciwwskazania: choroby układu krążenia, infekcje z gorączką, nowotwory i nadwrażliwość na jod. W razie wątpliwości najlepiej zapytać lekarza. Poniżej obiekty z Krakowa i zachodniej części województwa, od tężni przy kopalni soli po niewielkie gminne konstrukcje.

Wieliczka: tężnia przy kopalni soli

Tężnia solankowa w Wieliczce to tężnia stojąca najbliżej Krakowa spośród opisanych tu większych obiektów. Według Wikipedii otwarto ją pod koniec 2014 roku w parku św. Kingi przy ulicy Matejki, w sąsiedztwie kopalni. Projekt powstał w pracowni Asa Stożek Architekci. Konstrukcja z drewna modrzewiowego, wyłożona wiązkami tarniny, przypomina drewnianą warownię, a nad nią wznosi się ośmiokątna wieża widokowa o wysokości 22,5 m. Solanka pochodzi z kopalni. Wieża nawiązuje do chłodni kominowych kopalni, wyburzonych w 2009 roku.

Wikipedia podaje, że obiekt stanął na terenie dotkniętym szkodami górniczymi, więc fundamenty wykonano ze specjalnym zbrojeniem. Rozbieżne są dane o wielkości. Wikipedia pisze o wymiarach około 53 na 69 m i 7500 m² powierzchni, natomiast strona kopalni podaje 3200 m² jako powierzchnię konstrukcji z tarniny. Źródła nie wyjaśniają, skąd ta różnica. Kopalnia prezentuje tężnię w ofercie dla zwiedzających indywidualnie: spacer odbywa się bez przewodnika, a zalecany czas wizyty to około pół godziny.

Na jednym spacerze łatwo połączyć ją z sąsiednim parkiem św. Kingi i z Kopalnią soli Wieliczka, o której więcej w osobnych artykułach portalu.

Kraków: tężnia w Bieńczycach

W samym Krakowie najłatwiej trafić na Nowohucką Tężnię Solankową, która stoi w Bieńczycach, w dzielnicy Nowa Huta. Według danych mapowych wstęp jest bezpłatny, a obiekt ma charakter sezonowy, więc zimą może nie działać. W okolicy leży Dworek Jana Matejki w Krzesławicach, do którego jest stąd około 300 m.

Zagłębie Olkuskie: Olkusz, Bukowno i Wolbrom

W Olkuszu tężnię otwarto uroczyście 26 czerwca 2024 roku w parku Czarna Góra, obok kortów tenisowych i terenu kompleksu basenowego. Według urzędu miasta i gminy konstrukcja z drewna modrzewiowego ma prawie siedem metrów wysokości, a powierzchnia tarniny, po której spływa solanka, wynosi prawie 700 m². Urząd nazywa ją największą tężnią solankową w okolicy. Obiekt jest bezpłatny i działa sezonowo, po zmroku włącza się oświetlenie, a wejść można od ulicy Żuradzkiej albo alejkami parku. Ze spaceru po parku niedaleko do Podziemnego Olkusza. Karta obiektu: tężnia solankowa na Czarnej Górze w Olkuszu.

W sąsiednim Bukownie tężnia należy do terenu Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji i, jak pisze ośrodek, uzupełnia teren rekreacyjny południowej części miasta. Jest drewniana, sezonowa i zamykana na czas opadów. Ośrodek opisuje też, że mgiełka bogata jest w sód, jod, magnez i potas. Po inhalacji można zajrzeć do Muzeum Górnictwa Rud w Bukownie.

W Wolbromiu tężnia stoi przy Domu Kultury i służy jako miejsce odpoczynku w centrum miasta. Lokalny portal opisuje ją jako element uporządkowanego otoczenia Domu Kultury. W danych mapowych występuje pod nazwą Tężnia Lecha, a Dom Kultury jest jej operatorem. Więcej o miejscu: Tężnia Lecha w Wolbromiu.

Chrzanów i Trzebinia

Chrzanowska tężnia działa od kwietnia 2024 roku na osiedlu Północ-Tysiąclecie, w rejonie ulic Broniewskiego i Struga. Uruchomiły ją Wodociągi Chrzanowskie, które ją obsługują. Gmina opisuje konstrukcję jako drewnianą, uzupełnioną gałęziami drzew iglastych i tarniny. Przy niej stoją pergola, ławki, stojaki rowerowe i leżaki, a teren jest oświetlony i monitorowany. Obiekt powstał z dofinansowania województwa w ramach zadania Małopolskie tężnie solankowe. Po sąsiedzku jest plac zabaw i Miejska Biblioteka Publiczna, a w pobliżu Muzeum w Chrzanowie.

W Trzebini tężnia stoi nad zalewem Chechło. Według lokalnego portalu ma osiem metrów długości i trzy metry wysokości, powstała w 2021 roku i jest przystosowana dla osób z niepełnosprawnościami oraz seniorów. Ciekawa jest historia finansowania: gmina zbudowała ją z nagrody za najwyższy przyrost w pełni zaszczepionych mieszkańców w powiecie chrzanowskim, a o lokalizacji i samym pomyśle głosowali mieszkańcy. Portal zaleca przebywanie przy tężni co najmniej pół godziny. Karta: tężnia nad zalewem Chechło w Trzebini.

Gminne tężnie na południu i wschodzie

Część obiektów znana jest głównie z komunikatów z czasu budowy, dlatego przed wyjazdem trzeba sprawdzić, czy działają. W Dobczycach tężnię zaplanowano w Dobczyckim Parku Miejskim przy ulicy Turystycznej, obok wodnego placu zabaw. Portal branżowy pisał o drewnianej konstrukcji z gałęzi tarniny. Park leży blisko zamku w Dobczycach. Szczegóły w karcie: tężnia solankowa w Dobczycach.

Gmina Gdów opisywała swoją tężnię w trakcie budowy: drewniana konstrukcja świerkowa z pergolą, ściany wypełnione tarniną, zbiornik na solankę z tworzywa w obudowie z desek i obieg zamknięty. Obiekt miał być bezpłatny i dostosowany do seniorów oraz osób z niepełnosprawnościami. Zobacz: tężnia solankowa w Gdowie.

Najdalej na wschód leży tężnia w Woli Lubeckiej w gminie Ryglice, w powiecie tarnowskim. Stanęła pod koniec 2023 roku na Górze Kokocz jako pierwszy etap zagospodarowania wzgórza. Ma formę drewnianej pergoli, obok są ławki. Najważniejszym elementem dalszych prac miała być wieża widokowa, ale lokalne źródła nie pozwalają ustalić, czy już powstała.