Babia Góra jest masywem, a nie pojedynczym szczytem, i leży na granicy Polski ze Słowacją. Północne stoki należą do Zawoi, wsi, o której pisze się, że jest największa i najdłuższa w kraju. Ten tekst porządkuje to, co o górze, o parku narodowym i o Zawoi mówią źródła, także tam, gdzie sobie przeczą.

Ile ma Diablak: 1725 czy 1724 metry

Najwyższy wierzchołek masywu nazywa się Diablak, a nazwą Babia Góra określa się zwykle całość. Strona Babiogórskiego Parku Narodowego, a także schronisko na Markowych Szczawinach, podają wysokość 1725 m n.p.m. Wikipedia zauważa, że na mapach widnieje 1725 m lub 1722,9 m, a nowsze pomiary dały wartości trochę poniżej 1724 m: polskie skanowanie laserowe z 2014 roku 1723,8 m, polskie pomiary geodezyjne z 2019 roku 1723,6 m, słowackie skanowanie z 2019 roku 1723,7 m. Karta Babiej Góry przyjmuje 1724 m. Różnica nie ma znaczenia dla wędrowca, ale dobrze wiedzieć, skąd się bierze.

Według Wikipedii jest to najwyższy szczyt Beskidów Zachodnich i, poza Tatrami, najwyższy szczyt w Polsce. Zaliczany jest do Korony Gór Polski. Park podaje też, że całe pasmo ma około 10 km długości, a jego stoki północne są strome i urwiste, południowe zaś znacznie łagodniejsze.

Skąd nazwa: podania i pierwszy zapis

Pochodzenie nazwy tłumaczy kilka podań, które Wikipedia zbiera razem. Według jednego góra to kupa kamieni, którą olbrzymka baba wysypała przed swoją chatą. Według innego to kochanka zbójnika, która skamieniała z żalu, gdy zobaczyła niesionego zabitego ukochanego. Jeszcze inne podanie mówi o zbójnikach ukrywających w jaskiniach pod górą swoje branki. To legendy, a nie ustalenia historyków. Ta sama Wikipedia dodaje, że nazwa może mieć związek ze znaczeniami słowa baba (rodzaj ciasta albo kamienny posąg kultowy), a w powszechnym wyjaśnieniu chodzi o przysadzisty kształt góry, podobny do siedzącej kobiety.

Pierwszą wzmiankę o górze przypisuje się Janowi Długoszowi. Wikipedia datuje ją na rok 1468 i cytuje opis: góra bardzo wysoka, nad rzeką Sołą, bogata w rozmaite zioła, blisko miasteczka Żywca. Strona parku jest ostrożniejsza i pisze tylko o drugiej połowie XV wieku. Z dawnych nazw Wikipedia wymienia jeszcze Królową Beskidów oraz Matkę Niepogód i Kapryśnicę, bo pogoda na szczycie zmienia się gwałtownie.

Park narodowy i rezerwat biosfery

Starania o ochronę zaczęły się w II Rzeczypospolitej. Według strony parku w 1928 roku objęto gospodarką rezerwatową 403 ha partii podszczytowych, a w 1933 roku utworzono rezerwat o powierzchni około 642 ha. Park powołało rozporządzenie Rady Ministrów z 30 października 1954 roku. Strona parku w jednym miejscu podaje, że początkowo obejmował 1642,18 ha, a w innym, że 1703,70 ha, więc pierwotnej powierzchni nie podajemy jako pewnej. W 1997 roku obszar powiększono do 3391,55 ha. Strona parku podaje dziś 3393,34 ha, a park leży w trzech gminach: Zawoi, Lipnicy Wielkiej i Jabłonce.

Babia Góra ma też status rezerwatu biosfery UNESCO i tu źródła się rozchodzą. Strona parku pisze, że status uzyskała w czerwcu 1976 roku, jako jeden z pierwszych obszarów na świecie. Wikipedia podaje datę 17 stycznia 1977 roku, a karta Babiej Góry przyjmuje rok 1977. Powodem wyróżnienia jest dobrze zachowany układ pięter roślinności.

Ten układ widać na północnych stokach. Według Wikipedii w najniższym piętrze, w reglu dolnym, zachowały się resztki niemal pierwotnej puszczy karpackiej. Wyżej rosną naturalne świerczyny regla górnego, potem kosodrzewina, a na samym szczycie jest piętro halne, jedyne naturalne w Beskidach. Wikipedia nazywa Babią Górę jedynym masywem w polskich Beskidach o cechach wysokogórskich. O przyrodzie parku opowiada Ośrodek Edukacyjny Babiogórskiego Parku Narodowego w Zawoi Markowej, muzeum z czterema wystawami stałymi. Jedną z nich jest stylizowana góralska chata.

Stawki i jodła, której już nie ma

Na stokach masywu leżą małe jeziorka. Dawniej uznawano je za polodowcowe, dziś badacze opisują je jako osuwiskowe, powstałe w ruchach mas skalnych na fliszu karpackim. Marków Stawek leży na wysokości 1135 m, pod Borsuczymi Skałami. Według Wikipedii to najwyżej położone stanowisko rozrodu traszki karpackiej na Babiej Górze.

Niżej, w Kniei Czatożańskiej, rosła Gruba Jodła. Według pomiarów Hugona Zapałowicza obwód pnia w pierśnicy wynosił 6,76 m, a wiek w chwili śmierci szacuje się na ponad 600 lat. Wikipedia nazywa ją najstarszą jodłą w Polsce, ale jest to ocena z hasła o samym drzewie, a nie wynik porównania z innymi okazami. Pod koniec XIX wieku jodłę trafił piorun, potem w próchniejącym pniu pasterze rozpalili ognisko, a w 1914 roku powalił ją wiatr. W 1960 roku, na wniosek profesora Władysława Szafera, odtworzono w betonie odziomek pnia.

Szlaki i schroniska od północy

Najczęstszy punkt startu to polana Markowe Szczawiny na wysokości 1180 m. Stoi tam schronisko PTTK. Według Wikipedii pierwszy budynek, otwarty 15 września 1906 roku z inicjatywy Hugona Zapałowicza, był pierwszym polskim schroniskiem w tej części Beskidów. Miał być odpowiedzią na ekspansję niemieckiego towarzystwa Beskidenverein. Stary budynek rozebrano w 2007 roku, a nowy otwarto 21 listopada 2009 roku. Hasło o samej polanie podaje rok 2010, więc przy tej dacie lepiej sprawdzić aktualne informacje schroniska.

Niemcy z Beskidenverein postawili własne schronisko tuż pod szczytem. Działało w latach 1905-1949 i spłonęło po wojnie w niewyjaśnionych okolicznościach, a dziś zostały po nim fundamenty, opisane jako ruiny schroniska Beskidenverein. Ten sam związek wytyczył w 1894 roku pierwszy znakowany szlak na górę, od strony Orawskiej Półgóry.

Wikipedia opisuje trzy polskie drogi na szczyt. Czerwony Główny Szlak Beskidzki biegnie z Markowych Szczawin przez przełęcz Bronę. Żółty prowadzi Percią Akademików, szlakiem wyznakowanym w 1925 roku przez Władysława Midowicza, z łańcuchami w trudniejszym miejscu. Zielony wychodzi z Przełęczy Jałowieckiej przez Cyl. Od wschodu czerwony szlak z Przełęczy Krowiarki prowadzi najpierw przez Sokolicę, czyli skalną platformę widokową w grani, a potem przez Kępę. Nie mylić jej z Sokolicą w Pieninach. Wysokość Sokolicy podają różne źródła: 1367 m w Wikipedii i na stronie parku, 1368 m w karcie.

Zawoja: największa, a czy najdłuższa

Zawoja leży u stóp Babiej Góry, w dolinie Skawicy. Wikipedia podaje, że to najdłuższa wieś w Polsce, o długości około 18 km, i największa powierzchniowo, bo zajmuje 100,78 km2. Oficjalna strona gminy mówi mniej: nazywa Zawoję największą pod względem powierzchni i ludności wsią w Polsce i nie wspomina o długości. Rekord długości pojawia się więc tylko w Wikipedii i nie znaleźliśmy rankingu, który by go potwierdzał.

Konkurentką w rozmowach o rekordach bywa Sułoszowa w powiecie krakowskim. Jej hasło w Wikipedii nazywa ją jedną z najdłuższych w Polsce ulicówek, czyli wsi ciągnących się wzdłuż jednej drogi, i podaje około 9 km długości, a dla okresu II Rzeczypospolitej 14 km. Przy liczbach z tych samych źródeł Zawoja wypada dłużej, ale autorzy haseł nie podają wspólnej metody pomiaru, więc to porównanie nie ma statusu rankingu. Bezpieczniej powiedzieć, że obie wsie zaliczają się do najdłuższych w kraju, a o rekordzie Zawoi pisze Wikipedia.

Nazwa wsi pochodzi według Wikipedii od wołoskiego słowa zavoi, które oznacza zakole rzeki albo las nad rzeką. Jako osobna wieś Zawoja istnieje od 31 sierpnia 1836 roku, a pierwsza wzmianka o niej jako o nowo założonej wsi wolnej od pańszczyzny pochodzi z 1646 roku. Dolna część, Skawica, jest notowana jeszcze przed 1593 rokiem.

Co zobaczyć w samej wsi

W centrum stoi drewniany kościół św. Klemensa z 1888 roku, zbudowany na planie krzyża w miejscu starszej, małej świątyni. Polichromię wykonało w 1930 roku dwóch krakowskich artystów, Zygmunt Milli i Marian Arczyński.

W Zawoi Markowej działa skansen im. Józefa Żaka, który zaczął się w 1973 roku od kupna działki z chałupą Kudzich z około 1900 roku. Najstarsza chałupa, Słopniakowa, pochodzi z lat 1802-1815 i została tu sprowadzona w 1987 roku z przysiółka Budzonie. Całość pokazuje drewniane budownictwo Babiogórców, czyli górali babiogórskich.

W Zawoi wznosi się też Mosorny Groń. Wjeżdża się na niego koleją krzesełkową, a na górnej stacji stoi stalowa wieża widokowa, opisana w osobnym tekście o wieżach Beskidu Wyspowego i okolic oraz w karcie wieży na Mosornym Groniu. Wikipedia zaznacza, że trasa narciarska ośrodka ma licencję FIS na krajowe i międzynarodowe zawody.

Pasmo Policy, po drugiej stronie Przełęczy Krowiarki, chroni rezerwat na Policy im. prof. Zenona Klemensiewicza. Utworzono go w 1972 roku dla naturalnego boru świerkowego. Na północnym stoku Policy 2 kwietnia 1969 roku rozbił się samolot rejsowy LOT, a w katastrofie zginęło 53 osoby, wszystkie na pokładzie. Wśród nich był językoznawca Zenon Klemensiewicz, od którego nazwiska rezerwat wziął imię. Wikipedia informuje o pomniku ku czci ofiar na szczycie Policy. Sąsiedni, młodszy rezerwat z 1998 roku to rezerwat przyrody Na Policy, położony w gminie Bystra-Sidzina.