Gotyk w drewnie przetrwał w Małopolsce w kilkudziesięciu świątyniach, a te z przełomu XV i XVI wieku należą do najstarszych. Powstawały z bali układanych poziomo, czyli w konstrukcji zrębowej, przykrywano je stromym dachem z gontu, a wnętrza malowano od posadzki po strop. Ten tekst obejmuje kościoły z XV i XVI wieku z Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej. Świątynie z XVII i XVIII wieku opisujemy osobno, w artykule o baroku w drewnie.

Cztery kościoły z listy UNESCO

W 2003 roku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano zespół drewnianych kościołów południowej Małopolski, według kryteriów III i IV. Wikipedia wymienia w nim sześć świątyń: cztery leżą w Małopolsce, a Haczów i Blizne poza jej granicami. Małopolskie to Binarowa, Dębno, Lipnica Murowana i Sękowa.

Binarowa

Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej pochodzi z około 1500 roku. Drewniana świątynia parafialna stała tu już w 1415 roku, a obecną wzniesiono po pożarze poprzedniej. Wieżę dobudowano w 1596 roku, a w latach 1641-1650 kościół gruntownie przebudowano. W prezbiterium zachowały się późnogotyckie wzory roślinne na stropie i barokowe cykle malarskie na ścianach. Uzasadnienie wpisu UNESCO mówi o harmonijnym połączeniu walorów historycznych, architektonicznych i artystycznych.

Dębno

Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie wzniesiono w drugiej połowie XV wieku na miejscu starszego. Pierwsza wzmianka o świątyni w Dębnie pochodzi z 1335 roku, a badania dendrochronologiczne potwierdziły, że budynek i dach powstały w jednym okresie. Wieża pochodzi z 1601 roku. Polichromia z około 1500 roku ma według Wikipedii 33 kolory i 12 układów z 77 motywami, głównie roślinnymi i geometrycznymi, ale też zwierzęcymi. Wikipedia zalicza ją do najstarszych w pełni zachowanych polichromii na drewnie w Europie. Wokół nawy i prezbiterium biegną soboty, czyli kryte podcienia na słupach.

Lipnica Murowana

Kościół św. Leonarda stoi na cmentarzu w Lipnicy Dolnej, części Lipnicy Murowanej, nad rzeczką Uszwicą. Wikipedia podaje, że zbudowano go prawdopodobnie pod koniec XV wieku, a lokalna tradycja przypisuje budowę rokowi 1143 albo 1203. Polichromie w nawie pochodzą z końca XV wieku, w prezbiterium z XVI wieku, są też malowidła z 1689 i 1711 roku. Trzy tryptyki skradziono w 1992 roku, odzyskano je i przekazano muzeum diecezjalnemu w Tarnowie, a w kościele wiszą kopie.

Sękowa

Kościół św. Filipa i św. Jakuba w Sękowej wzniesiono około 1520 roku, najpóźniej w 1522, o czym świadczy data na kamiennej chrzcielnicy. Ściany z modrzewiowych bali pokrywa gont. W XVII wieku dostawiono wieżę i rozłożyste soboty, które nadają bryle charakterystyczny wygląd. Na przełomie 1914 i 1915 roku, w czasie bitwy pod Gorlicami, kościół zdewastowano, a drewno posłużyło do budowy okopów i jako opał. Odbudowa ruszyła w 1918 roku. Za prace konserwatorskie świątynia dostała w 1994 roku medal Europa Nostra.

Kościoły, które nie weszły na listę UNESCO

Na szlaku stoją też świątynie równie stare, choć mniej znane. Część z nich po wiekach przebudów zmieniła wygląd.

Łopuszna i Paczółtowice

Kościół Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata w Łopusznej powstał w drugiej połowie XV wieku, a w 1504 roku konsekrował go biskup krakowski Jan Konarski. W głównym ołtarzu stoi gotycki tryptyk z 1460 roku z Koronacją Marii przez Trójcę Świętą. Wieżę dobudowano w XVII wieku, a w nawie wisi zasłona wielkopostna z 1753 roku.

Kościół w Paczółtowicach wzniósł jeden ze współwłaścicieli wsi z rodu Paczółtowskich przed 1515 rokiem, według innego datowania w latach 1518-1520. Dawniej uważano, że zbudowano go z modrzewia, ale badania wykazały świerk. We wnętrzu jest późnogotycki tryptyk z lat 1460-1470 i spiżowa chrzcielnica odlana w 1533 roku. Obok stoi dzwonnica z 1968 roku, w której wisi zabytkowy dzwon z 1535 roku.

Okolice Grybowa

Kościół Wszystkich Świętych w Ptaszkowej datuje się na 1555 rok, a budowniczym był cieśla Jan Joachim Kukla z Grybowa. W latach 1880-1883 wieżę podniesiono, ściany oszalowano, a dach pokryto blachą. W 1929 roku dobudowano dwie kaplice, które utworzyły transept. Wewnątrz zachowała się gotycka rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1420 roku. Od 2016 roku kościół pełni funkcję pomocniczą.

Kościół św. Andrzeja Apostoła w Polnej jest późnogotycki i pochodzi z około połowy XVI wieku. Według tradycji pierwszy kościół stanął tu w 1297 roku. Około 1820 roku nawę wydłużono ku zachodowi i dodano dwie kruchty. Największą wartość ma polichromia z XVI wieku z 29 scenami z życia i Męki Chrystusa.

Głębowice, Radocza i Osiek

Kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Głębowicach pochodzi z 1518 roku, ale przebudowy zmieniły go najmocniej z całej grupy. W 1782 roku pierwotną wieżę obudowano nową konstrukcją, w 1860 roku dodano kaplicę Duninów, a w 1931 roku drewniane prezbiterium zastąpiono murowanym. W filarze bramki wejściowej tkwi płyta nagrobna Jakuba Saszowskiego z 1546 roku.

Kościół Przemienienia Pańskiego w Radoczy ukończono w 1535 roku. W latach 1568-1598 służył kalwinom, a do Kościoła katolickiego wrócił w 1624 roku. Z powodu złego stanu konstrukcji rozebrano go w latach 1981-1985 i odtworzono według pomiarów, a ponownej konsekracji dokonano w 1999 roku. Przy ocenie wieku trzeba więc pamiętać, że ściany są w znacznej części dziełem XX wieku.

Kościół św. Andrzeja w Osieku zbudowano w latach 1538-1549, prawdopodobnie z fundacji Seweryna Bonera, a wieżę dodano w latach 1610-1617. Stoi na cmentarnym wzgórzu wśród starodrzewu. Dwukalenicowy dach jest cechą bliższą kościołom śląskim niż małopolskim. W środku płaski strop ma renesansowe kasetony, a chrzcielnica z XVI wieku łączy gotyk z renesansem. Do 1908 roku kościół był parafialny, potem zastąpiła go neogotycka świątynia.

Jak czytać te daty

Źródła rzadko podają jeden rok, bo drewno nie zostawia dokumentów tak chętnie jak kamień. Stąd zapisy w rodzaju „około 1500” i rozbieżne datowania, jak w Paczółtowicach czy Lipnicy. Dendrochronologia, czyli datowanie po słojach drewna, rozstrzygnęła sprawę tylko w niektórych kościołach, między innymi w Dębnie. Przy wielu świątyniach gotyk często oznacza układ nawy i prezbiterium oraz fragmenty wyposażenia, a nie całość oryginalnej substancji.