Nowa Huta nie powstała jednym ruchem. Pierwsze bloki stawiano w 1949 roku, ostatnie osiedla wielkopłytowe w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych, a architekci w tym czasie kilka razy zmienili zdanie o tym, jak powinno wyglądać miejsce do mieszkania. Plan całego miasta i jego centrum opisujemy osobno, w tekstach o Nowej Hucie i placu Centralnym. Tutaj chodzi o same osiedla: czym się różnią i po czym je rozpoznać.

Najstarsze osiedla na obrzeżach: Wandy, Krakowiaków, Sportowe

Pierwszy blok Nowej Huty zaczęto wznosić 23 czerwca 1949 roku we wsi Mogiła, obok parafialnego cmentarza. To dwupiętrowy dom bez parteru usługowego, z czterospadowym dachem, według projektu Franciszka Adamskiego; dziś ma numer 14 i stoi na osiedlu Wandy. Według Wikipedii do końca 1958 roku osiedla miały oznaczenia, a nie nazwy: Wandy było osiedlem A-1 Południe, Krakowiaków C-2 Północ.

Osiedle Krakowiaków pokazuje, jak zmieniał się sposób budowania. Większość bloków z cegły powstała tam w latach 1949-1950, skrajnie południowa część to drugi etap z lat 1950-1956, a po 1956 roku dostawiono pięć budynków z płyty: cztery punktowce i jeden duży klatkowiec. Nazwę osiedle wzięło od pierwszego spektaklu wystawionego w Teatrze Ludowym, opery Wojciecha Bogusławskiego „Krakowiacy i Górale”.

Logika planu była taka, że zabudowa maleje wraz z odległością od placu Centralnego. Wokół placu stoją domy o czterech i pięciu kondygnacjach, a na peryferyjnym osiedlu Sportowym są jednopiętrowe domy czterorodzinne. Do peryferyjnych osiedli niskiej zabudowy Wikipedia zalicza też Willowe. Na osiedlu Wandy stoi dziś rzeźba Małe Organy z 1978 roku, jedna z wielu prac, którymi w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ozdabiano nowohuckie osiedla.

Osiedle Szkolne i Centrum: zwarte pierzeje i bramy

Bliżej centrum zabudowa jest gęstsza i bardziej reprezentacyjna. Osiedle Szkolne, do 1958 roku oznaczone jako B-1, budowano w latach 1950-1955. Według Wikipedii autorem układu urbanistycznego był Stanisław Juchnowicz z krakowskiego Miastoprojektu, a projekt architektoniczny powstał w pracowni Kazimierza Karasińskiego w latach 1952-1955. To typowe osiedle socrealistyczne: ciągi pięcio- i sześciokondygnacyjnych budynków wzdłuż głównych ulic, przedzielone bramami-przewiązkami, a w środku podwórza obsadzone zielenią. Sklepy i punkty usługowe mieszczą się w parterach od strony ulicy, a szkoły, przedszkole i przychodnię schowano we wnętrzu osiedla. Na wyższych budynkach, zwłaszcza w narożnikach głównych ulic, widać attyki, ryzality, gzymsy, portale i pilastry.

Pod budynkiem dawnego technikum przy os. Szkolnym 37 jest schron przeciwlotniczy, w którym urządzono Podziemną Nową Hutę. Pierwszy nowohucki teatr, amatorski Nurt, działał w latach 1952-1955 w baraku na tym osiedlu, a dziś w dawnych warsztatach szkolnych przy os. Szkolnym 25 gra Teatr Łaźnia Nowa.

Podobny charakter mają osiedla Centrum. Centrum A i Centrum B (dawniej A-31 i B-31) budowano w latach 1950-1953. Wikipedia pisze, że w Centrum A zrealizowano wszystkie zaprojektowane przez Janusza Ingardena małe detale architektoniczne, kolumny i attyki, i że jest to jedyne osiedle, gdzie to się udało. Centrum B ma 11 bloków, z których dziewięć łączy się w zwarty pierścień; do środka wchodzi się przez bramy i przełączki. W tym samym czasie, w latach 1950-1953, powstało osiedle Teatralne, nazwane od Teatru Ludowego otwartego 3 grudnia 1955 roku.

Szklane Domy: modernizm po 1956 roku

Według opisu organizatorów spacerów architektonicznych po Nowej Hucie, po 1956 roku architekci niemal natychmiast porzucili formy socrealistyczne. Najpóźniej powstała część dzielnicy, sektor D, której budowę zaczęto w październiku 1956 roku według projektu Bolesława Skrzybalskiego i Tadeusza Rembiesy. Zabudowa jest tam swobodna i rozproszona, a nie zwarta, a przeważa niska zabudowa, co Wikipedia wiąże z bliskością lotniska w Czyżynach. Wyjątkiem są wyższe budynki Janusza Ingardena: blok na os. Szklane Domy 1 i blok na os. Centrum B 8, zwany francuskim.

Osiedle Szklane Domy, do 1958 roku oznaczone jako B-32, ma sześć bloków mieszkalnych. Nazwa nawiązuje do utopijnej wizji szklanych domów z „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. Najbardziej znany jest budynek pod numerem 1, nazywany blokiem szwedzkim, z dużymi oknami i loggiami. Jako autorów Wikipedia podaje Martę i Janusza Ingardenów, a hasło o Nowej Hucie samego Janusza Ingardena. Wspomniani organizatorzy opisują ten blok jako pierwszą w powojennym Krakowie realizację postulatów Le Corbusiera. Pochodzenie przydomka wyjaśnia Wikipedia na dwa sposoby: z podróży projektanta do Szwecji i kolorowych tynków, ale też z użycia siporeksu, betonu komórkowego produkowanego na szwedzkiej licencji. Obok bloku rozciąga się Park Szwedzki, który nazwę dostał w 2004 roku właśnie od niego.

Wikipedia podaje, że osiedle wpisano do rejestru zabytków 30 grudnia 2004 roku pod numerem A-1132, tego samego dnia co układ urbanistyczny Nowej Huty. Zieleń osiedla uzupełnia Park Ratuszowy, którego nazwa pochodzi od niezrealizowanego planu ratusza. Kościół pojawił się tu późno: kościół Matki Boskiej Częstochowskiej budowano w latach 1982-1995. Wcześniej, przy dawnej drodze z Mogiły do Bieńczyc, stał tylko przydrożny krzyż z 1880 roku, który budowa osiedla nie ruszyła.

Bieńczyce Nowe i Mistrzejowice: rozbudowa na północ

Decyzja o rozbudowie Huty w latach 1959-1966 przyniosła nową skalę. Bieńczyce Nowe, budowane w latach 1962-1979 na terenie dawnej wsi, zaprojektowano według koncepcji warszawskiej architektki Jadwigi Guzickiej, wybranej w konkursie w 1959 roku. Założenie miało pomieścić około 30 tysięcy mieszkańców, po około 5,5 tysiąca na osiedle. Zabudowa jest luźna, z wolno stojących budynków, przeważnie pięcio- i jedenastokondygnacyjnych. Osią całego zespołu jest park Planty Bieńczyckie, wzorowany na Plantach Krakowskich, a wzdłuż niego rozmieszczono szkoły, przedszkola, domy handlowe i biblioteki. Jedno z osiedli nosi nazwę Przy Arce.

Mistrzejowice powstały w latach 1968-1982 na podstawie konkursu rozstrzygniętego w 1963 roku, który wygrał zespół prof. Witolda Cęckiewicza. Założenie projektowano dla około 40 tysięcy mieszkańców. Według Wikipedii Mistrzejowice miały być odpowiedzią na krytykę Bieńczyc Nowych, które opisuje się jako monumentalne, z długimi dziesięciopiętrowymi budynkami i koszarową kompozycją. Zwróć uwagę na rozbieżność: hasło o Bieńczycach mówi o budynkach pięciu- i jedenastopiętrowych, hasło o Mistrzejowicach o dziesięciopiętrowych, więc wysokość trzeba traktować orientacyjnie.

Plan Mistrzejowic oparto na obrazie drzewa. Z głównej ulicy Srebrnych Orłów, czyli pnia, wyrastają dwie gałęzie, ulice ks. Jancarza i Piasta Kołodzieja, z których odchodzą osiedlowe uliczki czterech podzespołów: Tysiąclecia, Złotego Wieku, Bohaterów Września i Piastów. Pierwotnie planowano nazwać je Wiosennym, Letnim, Jesiennym i Zimowym. Na dole każdego podzespołu ułożono tarasowo czteropiętrowe bloki, symbolizujące liście, a wyżej niższe i wyższe budynki punktowe, mające być owocami. Środkiem biegną Planty Mistrzejowickie, założone na początku lat siedemdziesiątych.

Jak je rozpoznać na spacerze

Historię budowy dzielnicy i życia jej mieszkańców opowiada Muzeum Nowej Huty, oddział Muzeum Krakowa.