Kraków leży w rozlewisku Wisły, ale wokół centrum podnosi się kilka wzgórz i sztucznych nasypów, z których miasto widać jak na dłoni. Pięć z nich to kopce, czyli ziemne pomniki o bardzo różnym wieku i pochodzeniu. Obok nich są wapienne garby Lasu Wolskiego, Podgórza i Dębnik. Ten przegląd prowadzi od najstarszych kopców, przez wzgórza z fortami i klasztorem, po najmłodszy kopiec w mieście.

Pięć kopców krakowskich

Do pięciu krakowskich kopców zalicza się Kopiec Krakusa, Kopiec Wandy, Kopiec Kościuszki, Kopiec Piłsudskiego i Kopiec Jana Pawła II. Dwa pierwsze są starsze od pisanej historii miasta, trzy kolejne to pomniki z XIX i XX wieku.

Kopiec Krakusa stoi w Podgórzu, na szczycie wzgórza o wysokości 271 m n.p.m. Ma 16 metrów wysokości i około 57 metrów średnicy u podstawy. Według legendy spisanej przez Jana Długosza usypali go synowie Kraka nad grobem ojca. Badania archeologiczne z lat 1934-1937 grobu nie znalazły. Datowanie jest sporne: wykopaliska wskazywały najwcześniej około 500 roku p.n.e., a prof. Andrzej Buko umieszcza powstanie kopca między końcem VIII a połową X wieku, powołując się na srebrny denar czeski z czasów Bolesława II. Ze szczytu widać Wawel i centrum miasta.

Kopiec Wandy leży w Nowej Hucie, przy ulicy Ujastek Mogilski. Ma około 14 metrów wysokości i według szacunków pochodzi z VII-VIII wieku. Długosz w drugiej połowie XV wieku wiązał go z mogiłą Wandy, córki Kraka, ale w środku nasypu nigdy nie przeprowadzono badań wgłębnych. Georadar w grudniu 2016 roku wykazał w nim anomalie, nie rozstrzygając jednak, co je tworzy. Na szczycie stoi pomnik z kądzielą skrzyżowaną z mieczem, zaprojektowany przez Jana Matejkę.

Kopiec Kościuszki to najsłynniejszy z całej piątki, usypany w latach 1820-1823 na Górze św. Bronisławy. Jego historii, fortowi i muzeum poświęciliśmy osobny tekst: Kopiec Kościuszki i Fort nr 2.

Kopiec Piłsudskiego sypano od 6 sierpnia 1934 do 9 lipca 1937 roku na szczycie Sowińca. Pomysł zgłosił por. Franciszek Supergan, projekt opracował Franciszek Mączyński. W kopcu złożono ziemię z pól bitewnych I wojny światowej. Ma około 35 metrów wysokości i około 111 metrów średnicy podstawy. Wikipedia nazywa go największym kopcem w Polsce, ale jej własne liczby pokazują, że o pierwszeństwie między nim a Kopcem Kościuszki decyduje sposób mierzenia: wysokość obu jest zbliżona, a objętość podawana dla kopca Kościuszki (około 167 tysięcy metrów sześciennych) jest większa niż dla kopca Piłsudskiego (około 130 tysięcy). Rozbieżne są też podane wysokości n.p.m. szczytu: 393,6 m w haśle o kopcu i 383,6 m w haśle o Sowińcu.

Kopiec Jana Pawła II jest najmniejszy i najmłodszy. Usypano go w dniach 31 maja - 10 czerwca 1997 roku w Dębnikach, na terenie Zgromadzenia Księży Zmartwychwstańców, na pamiątkę pielgrzymki papieża do ojczyzny. Ma 7 metrów wysokości, nie licząc krzyża. Stoi na terenie zakonnym, więc o wejście trzeba zapytać na miejscu.

Trzy kopce łączy Bieg Trzech Kopców, który odbywa się od 2007 roku: start jest przy Kopcu Krakusa, meta u podnóża Kopca Piłsudskiego. Trasa ma 13 kilometrów.

Las Wolski: Sowiniec, Pustelnik i Srebrna Góra

Sowiniec ma 358 m n.p.m. i według Wikipedii jest najwyższym naturalnym wzniesieniem Krakowa. Na szczycie leży rozległa polana z wiatami i ławkami, pośrodku której stoi kopiec Piłsudskiego. Stoki zbudowane są z wapieni jurajskich, z których wystają skałki, między innymi rezerwat Panieńskie Skały.

Pustelnik, około 355 m n.p.m., jest drugim wzgórzem miasta pod względem wysokości. Na szczycie jest Polana Jacka Malczewskiego, malarza, który często tu bywał. Dawniej wzgórze było widokowe, dziś widoki zasłaniają drzewa, więc to raczej cel leśnego spaceru niż punkt na zdjęcia.

Srebrna Góra ma 317 m n.p.m. Na szczycie stoi klasztor Kamedułów z kościołem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, tuż obok jest bateria austriackiej Twierdzy Kraków. Na południowych stokach rośnie winnica, według Wikipedii druga co do wielkości w Polsce.

Wzgórza z fortami i widokiem

Wzgórze Lasoty w Podgórzu to część wapiennych Krzemionek Podgórskich. W latach 1853-1856 zbudowano tu Fort 31 Benedykt, wcześniej stała na nim romańska rotunda, a potem kościół św. Benedykta. Na wzgórzu działał też kamieniołom, a do dziś odbywa się Święto Rękawki. Północnym stokiem biegła w czasie II wojny światowej granica krakowskiego getta.

Solnik w Dębnikach ma 259 m n.p.m. Na grzbiecie leży duża łąka z murawami kserotermicznymi, a przy dobrej widoczności, jak podaje Wikipedia, widać z niej Beskidy, Gorce, Tatry i Pasmo Babiej Góry. Wzgórze należało do Twierdzy Kraków, stoi na nim fort 53 Bodzów, a dziś jest też startowiskiem paralotniarzy.

Wzgórze Kaim w Bieżanowie ma 265 m n.p.m. i jest zabudowane domami jednorodzinnymi, dlatego to raczej ciekawostka geograficzna niż cel wycieczki. Na zachodnim stoku stoi pomnik walk z grudnia 1914 roku.

Widok na miasto jest też z tarasu na Małej Baszcie przy pałacu królewskim na Wawelu.

Kopiec poza Krakowem

Kopiec Kościuszki w Olkuszu usypano w 1861 roku, w 44. rocznicę śmierci Kościuszki, jako miniaturę krakowskiego kopca. Rosjanie zniszczyli go w czasie powstania styczniowego, a nowy usypano w 1917 roku, na setną rocznicę śmierci patrona. Dziś ma 7 metrów wysokości, a krzyż na szczycie dodaje kolejne 8 metrów.