Forty Twierdzy Kraków stoją dziś w bardzo różnych rolach: jeden jest domem kultury z biblioteką piosenki, inny parkiem z odnowioną elewacją, kolejny zarośniętą ruiną, a część leży na terenie wojskowym albo prywatnym. Ten przegląd porządkuje je według typu, bo typ mówi, czego się spodziewać: forty artyleryjskie to duże ceglane założenia z fosami i koszarami, forty pancerne to niskie betonowe bryły z wieżami, a od czasów budowy po dzisiejszy stan dzieli je często kilkadziesiąt lat zaniedbania. Historię całego systemu, od decyzji z 1850 roku po rozbiórki, opisuje osobny artykuł o powstaniu twierdzy.

Dwa typy, które warto odróżnić

W ogromnym uproszczeniu: forty artyleryjskie z lat 70. i 80. XIX wieku miały wał z działami i koszary szyjowe, a ich uzbrojenie było odkryte. Forty pancerne z lat 90. były mniejsze, nie niosły ciężkich dział (te trafiały do osobnych baterii na zapolu) i miały wieże pancerne wysuwane z betonowych stanowisk. Przejściowym przypadkiem jest fort Tonie, zbudowany jako artyleryjski i przebudowany na pancerny. Numery z dopiskami, jak 48a czy 47 ½, oznaczają obiekty dobudowane obok starszego fortu o tym numerze. Całość trzeba jednak czytać z zastrzeżeniem, że każdy fort był trochę inny, a granica między typami w opisach bywa płynna.

Forty pancerne i pomocnicze

Fort 44 Tonie przy ulicy Jurajskiej powstał w 1878 roku jako ziemno-drewniany szaniec, w latach 1883-1885 przebudowano go na stały fort artyleryjski, a w latach 1902-1908 na pancerny, z dwiema bateriami po dwie wieże wysuwalno-obrotowe. W 1914 roku należał do najsilniejszych fortów twierdzy, ale w walkach I wojny nie uczestniczył, bo rozgrywały się poza zasięgiem jego armat. Podczas okupacji część pancerzy uszkodzono. Wojsko opuściło go na początku lat 90. Informacji o zasadach wstępu źródła nie podają, więc traktuj go jako obiekt do obejrzenia z zewnątrz, dopóki zarządca nie wskaże inaczej.

Fort 48a Mistrzejowice na osiedlu Piastów to dobry przykład małego fortu pancernego. Wzniesiony w latach 1895-1897 według projektu Emila Gołogórskiego, bronił bocznie doliny Dłubni. Po I wojnie służył jako magazyn, później stał zdewastowany i zaśmiecony. Remont elewacji rozpoczęto w 2021 roku, a zakończono w 2024, i dziś fort stoi w parku z alejkami i ławkami, więc z zewnątrz da się go obejrzeć podczas spaceru.

Fort 47 ½ Sudół przy ulicy Powstańców, blisko Cmentarza Batowickiego, był jednym z najmniejszych fortów pancernych twierdzy, z dwiema wieżami pancernymi i kopułą obserwacyjną na wale. W 1950 roku został częściowo wysadzony i od tego czasu jest ruiną. Nie wchodź na ogrodzone lub zabezpieczone części. Podobnie wygląda fort 45a Bibice z lat 1895-1897, ukryty w zagajniku nad Bibiczanką: w latach 60. XX wieku planowano w nim wytwórnię napojów, potem dom kultury, ale żaden plan nie został dokończony i obiekt jest w znacznym stopniu zdewastowany.

Fort 43a Podchruście koło Modlniczki to przykład fortu niedostępnego. Zbudowano go w latach 1896-1902, dobrze zachowały się tylko wały ziemne, a od kilkudziesięciu lat zajmuje go wojsko razem z sąsiednim fortem Pasternik. Szlak Twierdzy Kraków biegł kiedyś drogą między nimi, ale jego trasę zmieniono i omija je. Na teren wojskowy nie wolno wchodzić.

Forty artyleryjskie

Fort 52 Borek w Swoszowicach jest przypadkiem najbardziej udanej adaptacji. Zbudowano go w latach 1885-1886, najprawdopodobniej według projektu Daniela Salis-Soglio, a na jego wzór wzniesiono trzy forty w Twierdzy Przemyśl. To fort dwuwałowy: wyższy wał służył artylerii, niższy piechocie i lekkim działom. W środku jest pierwsze w Krakowie, według Wikipedii, trójpoziomowe podziemne skrzyżowanie tras dla żołnierzy i transportu uzbrojenia. W grudniu 1944 roku na przedpolu lądował przymusowo amerykański bombowiec B-17. Rewitalizację przeprowadzono w latach 2013-2022, a od lipca 2022 roku fort zarządza Centrum Kultury Podgórza i mieści się w nim Biblioteka Piosenki Polskiej. Zasady wejścia i wydarzenia podaje strona instytucji.

Fort 49 Krzesławice w Nowej Hucie, z lat 1881-1886, mieści Młodzieżowy Dom Kultury, a jego otoczenie jest parkiem. To miejsce ma też ciężką kartę: w latach 1939-1941 Niemcy rozstrzeliwali tu w fosach więźniów krakowskich więzień. Po wojnie ofiary ekshumowano i pochowano w zbiorowej mogile przy forcie, gdzie stoi pomnik. W listopadzie 1914 roku artyleria fortu ostrzeliwała przedpole w pierwszej bitwie o Kraków.

Fort 47 Łysa Góra w Węgrzcach jest według Wikipedii jedynym fortem artyleryjskim Twierdzy Kraków o konstrukcji ceglanej, z nietypowym asymetrycznym układem i koszarami w formie półbastionu. Wpisano go do rejestru zabytków w 2006 roku. Zwiedzającym nie jest udostępniony, więc można go tylko obejrzeć z zewnątrz. Fort 45 Zielonki z lat 1884-1886 przeszedł drogę od spółdzielni ogrodniczo-pszczelarskiej, która opuściła go w 1985 roku, przez ruinę i hotel, który już nie działa, po prace zabezpieczające, podczas których pod warstwami przemalowań odkryto rysunki dział wykonane przez austriackich żołnierzy.

Fort 53 Bodzów na wzgórzu Solnik to ruina z widokiem na dużą część miasta i sześcioma kawernami wykutymi w skale. Powstał w 1887 roku jako półstały, a w latach 1913-1914 przebudowano go na stały. Tu źródła się rozchodzą: hasło o całej twierdzy w Wikipedii wymienia Bodzów wśród zburzonych fortów, a opis szlaku zalicza go do reliktów, czyli zachowanych pozostałości. Karta w naszej bazie opisuje go jako ruinę wpisaną do rejestru zabytków, i tak go tu traktujemy. Zachowaj ostrożność.

Fort 41 Bronowice Małe to fort piechoty, który pozostał w formie ziemno-drewnianej i nigdy nie doczekał się przebudowy. Dziś zostały wały ziemne, a według hasła w Wikipedii od lat 50. XX wieku zajmuje go wojsko, więc nie jest to obiekt do zwiedzania.

Szlak, który łączy forty

Najłatwiej obejrzeć forty na Szlaku Twierdzy Kraków. To pieszo-rowerowa trasa oznakowana żółto-czarno-żółtymi pasami, nawiązującymi do barw cesarstwa austriackiego, w dużej mierze zgodna z historyczną drogą rokadową. Składa się z dwóch pętli: północnej o długości około 60 km i południowej o długości około 41 km. Pętla północna biegnie od fortu Mogiła do fortu Kościuszko i dzieli się na odcinki 28 i 32 km. Opis szlaku podaje, że całość obejmuje około 100 obiektów, w tym 38 dużych fortów, co różni się od liczby 34 fortów podawanej w haśle o samej twierdzy. Przy trasie są forty zagospodarowane, ale też takie, które szlak omija, bo stoją na terenie wojskowym.

Zanim ruszysz na forty