Dolina Chochołowska to według Wikipedii najdłuższa i największa dolina w polskich Tatrach: ma około 10 km długości i ponad 35 km² powierzchni. Leży na zachodnim skraju Tatr Zachodnich i administracyjnie należy do wsi Witów. Jej dzieje wyznaczały owce i bydło. Dopiero w XX wieku doszło do tego narciarstwo, a wraz z nim schronisko na polanie.

Skąd nazwa i jak wygląda dolina

Nazwę dolina zawdzięcza wsi Chochołów, oddalonej o kilkanaście kilometrów. Według Wikipedii wieś ta już w XVI wieku miała prawo do wypasu na obszarze między Wołowcem a Bobrowcem. Z wsią wiąże się też Muzeum Powstania Chochołowskiego, mieszczące się w domu z 1798 roku i poświęcone powstaniu chochołowskiemu z 1846 roku.

Dolną część doliny, na długości około 4 km, tworzy głęboki wąwóz z dwoma przewężeniami zwanymi bramami: Niżnią i Wyżnią Bramą Chochołowską. Wyżnia Brama Chochołowska to dolomitowe wrota, w których potok częściowo ginie w ponorze i wypływa dopiero niżej, w Wywierzysku Chochołowskim. W skałach nad bramą jest największa jaskinia doliny, Szczelina Chochołowska, ale żadna z jaskiń nie jest udostępniona turystycznie.

Powyżej Wyżniej Bramy skały są krystaliczne, gnejsy i granity, a krajobraz ukształtował lodowiec. Poniżej dominują łupki, wapienie i dolomity, rzeźbione przez potok i procesy krasowe. Główną część doliny opisuje karta Dolina Chochołowska.

Odnogi doliny

Górna część doliny rozdziela się na trzy ramiona. Największe prawe odgałęzienie to Dolina Starorobociańska. Jej nazwa pochodzi od starej roboty, czyli sztolni dawnej kopalni rud w Banistym Żlebie na zboczach Ornaku, która według karty działała już w 1520 roku. Do dziś zostały zawalone sztolnie, hałdy i ślady młyna do kruszenia rudy. Odchodzi od niej krótsza Dolina Iwaniacka, zbiegająca spod Iwaniackiej Przełęczy, która łączy Dolinę Chochołowską z Doliną Kościeliską.

Zachodnią odnogą jest Dolina Chochołowska Wyżnia. Prowadzi nią zielony szlak, który według karty wyznakowano w 1901 roku jako pierwszy w Dolinie Chochołowskiej. Pod główną granią leży kocioł lodowcowy Dziurawe, zamknięty ścianami Wołowca, Łopaty i Czerwonego Wierchu.

Trzecie ramię to Dolina Jarząbcza, nazwana od góralskiego rodu Jarząbków, do którego należały tamtejsze polany. W jej górnej części leży porośnięty kosówką kocioł polodowcowy, a od wschodu zamyka ją między innymi grzbiet Trzydniowiańskiego Wierchu.

Z prawej strony do doliny dochodzi też Dolina Dudowa z wąwozem Między Ściany. Jego ściany mają kilkanaście jaskiń, ale wąwóz nie jest udostępniony turystycznie. Obok, między Doliną Kościeliską a Chochołowską, ciągnie się Dolina Lejowa, jedna z najrzadziej uczęszczanych dolin reglowych w polskich Tatrach, na której polanach przywrócono wypas kulturowy.

Polany, szałasy i bacowie

Dzięki dużym polanom i halom dolina stała się według Wikipedii największym ośrodkiem pasterstwa w Tatrach. W 1930 roku wypasało w niej około 4000 owiec 70 juhasów, a dodatkowo 280 pastuchów pilnowało bydła. Hasło wymienia też ogromną liczbę szałasów, bacówek i szop, w których dawniej przesiadywali zbójnicy.

Największa jest Polana Chochołowska, w hasłach encyklopedycznych określana jako największa polana polskich Tatr. W 1930 roku stało na niej 60 budynków: szałasów, szop i stodół z sianem. Mieszkali w nich pasterze, a także kłusownicy, przemytnicy i taternicy. Granice działek wyznaczały rzędy dużych kamieni. W drugiej połowie lat 50. gospodarowało tu pięciu, czasem sześciu baców z Chochołowa, Dzianisza i Cichego, a inwentaryzacja z 1956 roku naliczyła 31 zabudowań pasterskich. Inwentaryzacja z 1975 roku wykazała już tylko 21, w tym 5 mieszkalnych. Do dziś zostało kilka budowli pasterskich, bufet góralski i kulturowy wypas owiec, który nie pozwala polanom zarosnąć lasem. Zakwitające masowo na początku wiosny krokusy należą do znaków rozpoznawczych polany.

Spór o własność trwał całe dziesięciolecia. Według Wikipedii w 1821 roku mieszkańcy siedmiu wsi, do których później dołączyła ósma, zebrali pieniądze na wykupienie obszaru Tatr w okolicy Doliny Chochołowskiej i Lejowej, ale pełnomocnik zapisał te tereny na siebie. Górale odzyskali własność dopiero po procesach, w 1867 roku. Po drugiej wojnie światowej włączono ich ziemie do Tatrzańskiego Parku Narodowego i odebrano prawo gospodarowania. W 1983 roku odzyskali je ponownie, pod nadzorem parku. Właścicielem jest Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi z siedzibą w Witowie.

Schronisko na Polanie Chochołowskiej

W latach 1930-1932 Warszawski Klub Narciarski zbudował na polanie duże schronisko, które mocno ożywiło turystykę, zwłaszcza narciarską. W styczniu 1945 roku spalili je Niemcy, podczas walk z partyzantami. Obecny budynek postawiono w latach 1951-1953. Schronisko PTTK na Polanie Chochołowskiej ma według Wikipedii kubaturę 9543 m³ i jest największe w polskich Tatrach. Obok stoi niewielka drewniana kaplica św. Jana Chrzciciela.

Na ścianie schroniska wiszą tablice pamiątkowe. Jedna upamiętnia akcję ratunkową TOPR z 11-12 lutego 1945 roku, kiedy przetransportowano rannych partyzantów ze Skrajnego Salatyna. Druga przypomina nieudaną próbę pobicia rekordu wysokości lotu balonem „Gwiazda Polski” w październiku 1938 roku: powłoka, częściowo napełniona wodorem, wybuchła. Trzecia wiąże się z krótką wizytą Jana Pawła II w 1983 roku, opisaną w osobnym artykule o szlakach papieskich.

Z polany ruszają szlaki na Grzesia, na Trzydniowiański Wierch i w głąb Doliny Chochołowskiej Wyżniej, a także na pobliski Rakoń. Zasady wejścia, stan szlaków i dojazd do Siwej Polany sprawdza się na stronach Tatrzańskiego Parku Narodowego i Wspólnoty Leśnej, bo dolina nie należy do parku, choć leży w jego granicach.