Miejsca pamięci

Miejsca pamięci w Małopolsce: 70 obiektów, od Auschwitz-Birkenau i getta w Podgórzu po cmentarze wojenne z I wojny światowej.

Ta strona porządkuje miejsca związane z wojną i zagładą w Krakowie i regionie: obozy, getta, pomniki egzekucji, dawne synagogi i cmentarze wojenne. To nie są zwykłe punkty zwiedzania, tylko miejsca żałoby i dokumentacji zbrodni. Opisy trzymają się faktów, a organizacja strony odpowiada rodzajom miejsc, nie ich popularności.

Jak odwiedzać miejsca pamięci?

Do miejsc pamięci wchodzi się w ciszy i w stroju stosownym do okoliczności. Część z nich to muzea z zasadami wejścia, część to otwarte tereny, pomniki lub cmentarze, gdzie obowiązuje zwykły szacunek należny miejscu pochówku.

Część z tych miejsc to muzea, a część to tylko ślad po zniszczonym budynku albo pomnik na otwartej przestrzeni. Przed wizytą w muzeum sprawdź zasady wejścia na stronie jego organizatora. Każde z miejsc potrzebuje osobnej uwagi i czasu, więc nie planuj ich jako kolejnych punktów jednego pośpiesznego dnia.

Zestawienie obejmuje trzy główne grupy: 38 miejsc związanych z I wojną światową (głównie cmentarze), 12 z II wojną światową (obozy, getta, pomniki egzekucji) i 4 oznaczone jako dziedzictwo żydowskie. Pozostałe, jak Muzeum Palace w Zakopanem czy mogiła w Ojcowie, mają inne oznaczenia.

Co znajduje się w Oświęcimiu?

W Oświęcimiu i okolicy leżą miejsca związane z niemieckim obozem i z losem żydowskich mieszkańców miasta. Opisujemy je w kolejności od obozu do śladów w centrum miasta.

Auschwitz-Birkenau to zespół niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i obóz zagłady, który działał w latach 1940-1945 w Oświęcimiu i pobliskich miejscowościach. Dziś dwa zachowane miejsca, Auschwitz I i Birkenau, tworzą Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, miejsce pamięci i instytucję dokumentującą zbrodnie niemieckie w okupowanej Polsce. Poza terenem muzeum, w Brzezince, leży Czerwony Domek (Bunkier I), pierwsza prowizoryczna komora gazowa w Birkenau, uruchomiona w marcu 1942 roku. W centrum miasta, przy ulicy Berka Joselewicza, w pobliżu Rynku, leży Park Pamięci Wielkiej Synagogi, upamiętniający synagogę, którą niemieccy okupanci spalili i zburzyli w nocy z 29 na 30 listopada 1939 roku. Park powstał z inicjatywy Centrum Żydowskiego w Oświęcimiu. W styczniu 1945 roku więźniów obozu prowadzono do stacji kolejowej w Wodzisławiu Śląskim, a ich drogę upamiętnia znakowany Szlak Ewakuacji Więźniów Oświęcimskich, który łączy Oświęcim z Wodzisławiem Śląskim.

Jakie miejsca pamięci są w Podgórzu?

W Podgórzu, po południowej stronie Wisły, leży najwięcej miejsc związanych z okupacją niemiecką w Krakowie. Przypominają o getcie, obozie Płaszów i egzekucjach. Zwiedzanie każdego z nich wymaga osobnego czasu.

Getto krakowskie było zamkniętą dzielnicą dla ludności żydowskiej, utworzoną przez niemieckie władze okupacyjne w Podgórzu w marcu 1941 roku i zlikwidowaną w marcu 1943 roku. Dziś o jego historii przypominają fragmenty muru, plac Bohaterów Getta i muzeum w dawnej aptece. Na placu stoi pomnik złożony z siedemdziesięciu elementów w formie krzeseł, rozstawionych na placu i na przystanku przy ulicy Na Zjeździe; odsłonięto go w 2005 roku.

Teren byłego obozu KL Plaszow w krakowskim Podgórzu to miejsce niemieckiego obozu pracy przymusowej, a od 10 stycznia 1944 roku obozu koncentracyjnego, który działał w latach 1942-1945. Powstał na terenie dawnych cmentarzy żydowskich i jest dziś miejscem pamięci prowadzonym przez Muzeum - Miejsce Pamięci KL Plaszow. Przy ulicy Heltmana 22 stoi willa komendanta obozu, dawna Willa Pod Skałą, ukończona w 1934 roku. Na obrzeżu terenu obozu stoi Pomnik Ofiar Faszyzmu, upamiętniający ludzi zamordowanych w obozie. Na dnie kamieniołomu Liban leży Droga z macew, pozostałość scenografii do filmu „Lista Schindlera” z 1993 roku: to nie są prawdziwe nagrobki.

Inne miejsca w tej dzielnicy: cmentarz Abrahama przy ulicy Abrahama 3, teren dawnej nekropolii, na którym nie zachował się żaden nagrobek, oraz pomnik rozstrzelanych 10 września 1939 roku, pod murem nowego cmentarza żydowskiego, upamiętniający pierwszą zbiorową egzekucję Polaków w okupowanym Krakowie, w której Niemcy rozstrzelali 13 krakowian. Przy ulicy Wodnej, obok dworca Kraków Płaszów, stoi pomnik powieszonych 26 czerwca 1942 roku, upamiętniający siedmiu Polaków. W Podgórzu Duchackim leży Szaniec FS-22, pozostałość austriackiej Twierdzy Kraków z lat 1855-1856, który ma też tragiczną historię z czasów II wojny światowej.

Co pozostało po okupacji w pozostałych dzielnicach Krakowa?

Poza Podgórzem miejsca pamięci są rozproszone po całym mieście: dawna siedziba Gestapo, pomniki egzekucji, kwatery wojenne i zdarzenia z czasów powojennych. Każde ma osobną historię.

Przy ulicy Pomorskiej 2 działa oddział Muzeum Krakowa w dawnej siedzibie Gestapo, w którego piwnicach mieścił się areszt tymczasowy. Na ścianach cel zachowały się napisy wykonane przez więźniów. W Krowodrzy, przy ulicy Grottgera, stoi granitowy obelisk upamiętniający Polaków rozstrzelanych 20 października 1943 roku. W północnej części miasta, na Wzgórzach Krzesławickich, leżą dwa pomniki rozstrzelanych: w Grębałowie, gdzie 29 stycznia 1944 roku rozstrzelano 80 Polaków, i w Krzesławicach, upamiętniający egzekucję z listopada 1943 roku. W Dębnikach, przy ulicy Żywieckiej, stoi pomnik Stalagu 369, upamiętniający niemiecki obóz jeniecki.

Na Rynku Głównym znajduje się Studzienka Badylaka, hydrant z tablicami upamiętniający Walentego Badylaka i protest z 21 marca 1980 roku. Na Cmentarzu Rakowickim przy ulicy Rakowickiej 26 stoi pomnik polskich ofiar rzezi wołyńskiej, o którego budowie Rada Miasta Krakowa zdecydowała 26 maja 2004 roku.

Jakie ślady gett i synagog są w innych miastach?

Poza Krakowem i Oświęcimiem miejsca pamięci o Zagładzie są w Tarnowie, Wadowicach, Olkuszu, Chrzanowie i w Ojcowie. Zwykle to pomniki w miejscach, gdzie nie ma już murów ani dawnych synagog.

W Tarnowie funkcjonowało getto w latach 1942-1943. Na placu Więźniów KL Auschwitz, między ulicami Bóżnic i Dębową, stoi pomnik pierwszego transportu więźniów do KL Auschwitz z 14 czerwca 1940 roku, w którym Niemcy wyprowadzili grupę 753 osób z Tarnowa. Po Nowej Synagodze w Tarnowie zostało upamiętnienie na miejscu i fragment kolumny na cmentarzu. W Wadowicach getto istniało od 3 lipca 1942 roku do sierpnia 1943 roku (getto w Wadowicach), a przy ulicy Gimnazjalnej stała synagoga zbudowana w latach 1885-1889, której już nie ma. W Olkuszu getto istniało od września 1941 do czerwca 1942 roku, w Chrzanowie nie istnieje Synagoga Wielka z lat 1786-1787, a w Ojcowie, przy szlaku w Dolinie Sąspowskiej, jest mogiła zbiorowa Żydów, miejsce pochówku około 20 osób rozstrzelanych w 1943 roku. Zestawienie obiektów związanych z historią społeczności żydowskiej znajdziesz w tagu dziedzictwo żydowskie.

W Zakopanem Muzeum Palace przy ulicy Chałubińskiego 7 działa w dawnej siedzibie Gestapo, nazywanej w czasie okupacji „Katownią Podhala”, i jest miejscem pamięci o więźniach oraz o osobach z ruchu oporu na Podhalu. W Zręczycach w gminie Gdów kopiec i pomnik upamiętniają jedenaście osób rozstrzelanych 6 września 1939 roku przez Wehrmacht.

Gdzie leżą cmentarze wojenne z I wojny światowej?

Cmentarze wojenne z lat 1914-1918 są najliczniejszą grupą w tym zestawieniu: z 70 obiektów 38 ma tag „I wojna światowa”. Leżą w Beskidzie Niskim, na Pogórzu i wokół Tarnowa, Gorlic, Limanowej i Bochni.

Zachodniogalicyjskie cmentarze wojenne, około 400 obiektów, zbudował Oddział Grobów Wojennych c. i k. Komendantury Wojskowej w Krakowie. W okręgu gorlickim wyróżniają się cmentarz nr 123 w Łużnej-Pustkach, założony po walkach z maja 1915 roku, gdzie pochowano 1204 osoby z trzech armii, oraz cmentarz nr 120 w Łużnej-Podbrzeziu. Na wzgórzu nad centrum Gorlic leży cmentarz nr 91, na którym pochowano 913 osób z czasów I wojny światowej, głównie z bitwy pod Gorlicami. W pobliżu jest też cmentarz wojenny z II wojny światowej. W Lichwinie, w gminie Pleśna, leży cmentarz nr 185, który ma najwięcej pochowanych wśród 63 cmentarzy okręgu tarnowskiego (614 żołnierzy), a obok cmentarz nr 186. W Limanowej na wzgórzu Jabłoniec leży cmentarz nr 368 z walk w grudniu 1914 roku. W Rajbrocie cmentarz nr 303 jest częścią Szlaku Europejskich Cmentarzy.

W Beskidzie Niskim leży cmentarz nr 46 w Koniecznej, założony w 1915 roku dla żołnierzy poległych w styczniu i lutym tego roku, gdzie pochowano 303 żołnierzy austro-węgierskich i rosyjskich. W Krzywej, w przysiółku Banica, jest cmentarz nr 62 z 52 żołnierzami. W Wieliczce cmentarz nr 381 ma 93 groby żołnierzy trzech armii, a w Rabce-Zdroju cmentarz nr 233 zajmuje tylko 55 metrów kwadratowych.

Wiele cmentarzy jest bardzo małych: w Czulicach (nr 394, 16 żołnierzy), w Prusach (nr 399, grób jednego nieznanego austriackiego żołnierza), w Brzeziu (nr 332) czy w Cichawie (nr 333). W Krakowie są kwatery w Rakowicach (nr 388), na cmentarzu żydowskim przy ulicy Miodowej 55 (nr 387) i w Podgórzu (nr 386). Szerszy kontekst daje kategoria cmentarze i pomniki, tag I wojna światowa i tag II wojna światowa.

Najczęstsze pytania

Które miejsca pamięci w Krakowie leżą w Podgórzu?

Getto krakowskie wraz z pomnikiem na placu Bohaterów Getta, teren obozu Płaszów z willą komendanta, cmentarz Abrahama, pomniki egzekucji z 10 września 1939 roku i 26 czerwca 1942 roku oraz Szaniec FS-22.

Czy Droga z macew w Płaszowie to prawdziwe nagrobki?

Nie. Jest to pozostałość scenografii do filmu „Lista Schindlera” z 1993 roku, leżąca na dnie kamieniołomu Liban. Nie są to macewy z cmentarzy, na których w czasie okupacji założono obóz.

Ile jest cmentarzy wojennych z I wojny światowej w Małopolsce?

Zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych jest około 400. W zestawieniu jest ich ponad 30, od dużych, jak nr 123 w Łużnej, po jednogrobowe, jak nr 399 w Prusach.

Czy Czerwony Domek w Brzezince należy do muzeum Auschwitz-Birkenau?

Nie. Miejsce leży w Brzezince, poza terenem muzeum, i było pierwszą prowizoryczną komorą gazową w Birkenau.

Gdzie w Krakowie mieściła się siedziba Gestapo?

Przy ulicy Pomorskiej 2, w Domu Śląskim, dziś działa tam oddział Muzeum Krakowa. W piwnicach był areszt tymczasowy, a na ścianach cel zachowały się napisy więźniów.

Jak odwiedzać miejsca pamięci?

W ciszy, w stroju stosownym do miejsca i bez zachowań, które nie licują z jego powagą. Przed wizytą w muzeum sprawdź zasady wejścia i godziny na stronie organizatora. Wszystkie te miejsca zobaczysz na mapie.