Zwierzyniec w zachodniej części Krakowa to dawna wieś, która przez wieki należała do sióstr norbertanek, a w XX wieku trafiła w granice miasta. Za jej plecami wznosi się Las Wolski, leśny park z zoo, rezerwatami i kopcem. Oba miejsca łączy historia: siostry były właścicielkami wsi, a las stał się własnością miasta dopiero w 1917 roku. Poniżej: skąd wzięły się norbertanki, kiedy Zwierzyniec wszedł do Krakowa i jak z lasu zrobiono park dla mieszkańców.

Norbertanki nad Rudawą: dwie daty fundacji

Klasztor norbertanek stoi przy ulicy Tadeusza Kościuszki 88, obok kościoła św. Augustyna i św. Jana Chrzciciela. Wikipedia pisze, że razem z kościołem tworzy największy po Wawelu zespół zabytkowy miasta, ale jest to ocena autorów hasła, a nie dane z rejestru.

Początki klasztoru opisuje się różnie, bo wczesne zapiski zginęły. Strona sióstr podaje, że miejscowe kroniki spłonęły sto lat po fundacji, więc najstarsze dzieje trzeba odtwarzać z aktów prawnych i drobnych zapisków. Siostry wymieniają dwie fundacje. Pierwsza, książęca, z 1148 roku, miała się wiązać z Agnieszką, żoną księcia Władysława II, i z kościołem Najświętszego Salwatora, a pierwsze zakonnice przybyły z czeskich Doksan. Druga, z 1162 roku, to fundacja Jaksy Gryfity nad Wisłą na Zwierzyńcu. Datę 1162 powtarza hasło o Zwierzyńcu w Wikipedii i dodaje, że w dokumencie fundacyjnym po raz pierwszy pojawiła się nazwa „Zwierzyniec”.

Hasło o kościele klasztornym jest ostrożniejsze. Pisze, że dokumentów fundacyjnych nie ma, a początek konwentu można umieścić około 1146 roku, jeszcze przed wygnaniem księcia Władysława II. Rolę Jaksy Gryfity hasło wiąże z rokiem 1164, gdy miał przyjąć prawo patronatu nad zakonnicami. Daty 1148, 1162 i 1164 wskazują więc kolejne etapy, a nie jedną dokumentowaną fundację.

Losy klasztoru wyznaczały najazdy tatarskie i pożary. Strona sióstr podaje zniszczenie drewnianego klasztoru w 1241 roku i odbudowę w 1259, a Wikipedia w innych miejscach wymienia najazdy z lat 1241, 1259 i 1287 albo 1242 i 1260. Kościół płonął w 1527 i 1587 roku. Obecny wygląd wynika z przebudowy z lat 1596-1626, gdy konwentem rządziła ksieni Dorota Kątska, a według strony sióstr odbudowa trwała w latach 1600-1620. W 1636-1643 Kątska ufundowała też klasztor z kościołem św. Norberta w centrum miasta, dokąd przeniosło się 20 sióstr.

Z klasztorem wiążą się krakowskie zwyczaje. W Poniedziałek Wielkanocny odbywa się przy nim odpust Emaus, a w oktawę Bożego Ciała zatrzymuje się tu Lajkonik. Oba opisują osobne artykuły. Jest też związana z siostrami postać Bronisławy: strona klasztoru podaje, że urodziła się w 1203 lub 1204 roku, żyła w klasztorze w latach 1220-1259, a beatyfikował ją w 1839 roku papież Grzegorz XVI. Według tradycji miała pustelnię na wzgórzu, na którym dziś stoi Kopiec Kościuszki. W tym miejscu wzniesiono w 1702 roku kaplicę, rozebraną w 1854 roku przy budowie austriackich fortyfikacji. Obecną, neogotycką kaplicę bł. Bronisławy zbudowano w latach 1856-1861 według projektu Feliksa Księżarskiego, a dziś prowadzi przez nią wejście na kopiec.

Salwator i Zwierzyniec: od wsi do osiedla willowego

Na niewielkim wzgórzu stoi kościół Najświętszego Salwatora, od którego nazwę wzięło osiedle Salwator. Pierwsza wzmianka o jego poświęceniu pochodzi z kroniki kapituły krakowskiej z 1148 roku, choć początki świątyni bywają łączone ze znacznie starszymi budowlami. Obok leży Cmentarz Salwatorski, a przy ulicy św. Bronisławy stoi drewniana kaplica św. Małgorzaty i św. Judyty z lat 1689-1690.

Nazwa Zwierzyniec bywa wiązana z dawnymi terenami łowieckimi dla dworu książęcego, jednak Wikipedia zaznacza, że nie ma dowodów na istnienie wydzielonych miejsc do polowań. Najstarszy zapis łaciński pochodzi z XIII wieku, a polski z 1422 roku. Półwsie Zwierzynieckie powstało z podziału wsi w 1327 roku. Błonia Krakowskie, według opisu dziejów Zwierzyńca w Wikipedii, zostały niezabudowanymi pastwiskami także dlatego, że norbertanki toczyły z miastem spór o zamianę gruntów na kamienicę przy ulicy Floriańskiej. Dziś to Błonia.

W połowie XIX wieku Austriacy zbudowali wokół kopca Kościuszki dużą fortecę, a na wzgórzu salwatorskim w latach 1866-1867 szaniec FS-30. Przy regulacji Rudawy w latach 1903-1910 przesunięto jej ujście i zburzono młyn zwierzyniecki, wzmiankowany od 1254 roku. Po likwidacji szańców na wzgórzu zaplanowano osiedle willowe. Konkurs wygrał w 1909 roku Tadeusz Niedzielski, ale do realizacji skierowano projekt Romana Bandurskiego. Nazwę Salwator osiedle dostało w 1912 roku, ma około 30 willi i uchodzi za symbol „miasta-ogrodu”.

Zwierzyniec wszedł do Krakowa w latach 1909-1910, a źródła podają różne daty. Hasło o wsi mówi, że włączono ją 13 listopada 1909 roku jako XIII dzielnicę katastralną. Opracowanie historii podziałów administracyjnych miasta wyjaśnia, że ustawę przyjęto w 1909 roku i podpisał ją cesarz, a w życie weszła z dniem 1 kwietnia 1910 roku, gdy do Krakowa przyłączono dziewięć gmin, w tym Zwierzyniec i Półwsie Zwierzynieckie. Norbertanki były właścicielkami wsi do 1910 roku. Według austriackiego spisu z 1900 roku w Zwierzyńcu mieszkało 2976 osób. Dzielnicę VII Zwierzyniec utworzono w 1991 roku.

Las Wolski: z lasu park ludowy i zoo

Las Wolski zajmuje 419 ha i leży w większości na Woli Justowskiej. Porastają go wzgórza Pasma Sowińca z kulminacją Sowiniec, 358 m n.p.m. W 1917 roku teren lasu zakupiła Kasa Oszczędności Miasta Krakowa i przekazała go miastu z przeznaczeniem na park ludowy. Strona zoo mówi o wykupie z rąk prywatnych na mocy uchwały Rady Miasta z 19 lipca 1917 roku. W lesie są trzy rezerwaty przyrody: Bielańskie Skałki z 1950 roku, Panieńskie Skały z 1953 roku i Skałki Przegorzalskie z 1959 roku. Wspinaczka jest zakazana w dwóch pierwszych. Sieć ścieżek liczy około 40 km, a przez las biegnie fragment pętli północnej szlaku Twierdzy Kraków oraz Szlak Dwóch Kopców.

Zoo, czyli Ogród Zoologiczny w Krakowie, otwarto 6 lipca 1929 roku w obecności prezydenta Ignacego Mościckiego. Leży na wzgórzu Pustelnik. Pomysł wyszedł od działaczy Krakowskiego Oddziału Towarzystwa Przyrodniczego im. Kopernika, wśród których Wikipedia wymienia inżyniera Wincentego Wobera i Kazimierza Maślankiewicza. W dniu otwarcia żyło tu 94 ssaki, 98 ptaków i 12 gadów. Pierwszym dyrektorem był Antoni Koziarz, który kierował ogrodem w latach 1929-1966. Wcześniej w Krakowie istniał tylko zwierzyniec na Wawelu. W pobliżu stoi klasztor kamedułów na Bielanach, któremu poświęcono osobny artykuł.

Na Sowińcu stoi Kopiec Piłsudskiego. Sypanie rozpoczęto 6 sierpnia 1934 roku, w dwudziestą rocznicę wymarszu I Kompanii Kadrowej, a zakończono 9 lipca 1937 roku. Ma około 35 metrów wysokości i średnicę podstawy 111 metrów, a w jego wnętrzu złożono ziemię z pól bitewnych I wojny światowej. Wikipedia nazywa go największym kopcem w Polsce, choć o tym, czy wyższy jest on, czy Kopiec Kościuszki, decyduje sposób pomiaru.

Na skraju lasu, w Przegorzałach, stoją Willa Baszta z 1928 roku, zaprojektowana przez Adolfa Szyszko-Bohusza, i zamek w Przegorzałach, który wzniesiono w czasie II wojny światowej. W lesie znajdziemy także Pawilon Okocimski z 1936 roku. W latach 70. i 80. XIX wieku w Lesie Wolskim powstał też zespół austriackich baterii artyleryjskich, element trzeciego pierścienia Twierdzy Kraków.