Wiele małopolskich zamków to dziś ruiny albo hotele, ale kilkanaście z nich ma w komnatach prawdziwe muzea. Ten tekst nie powtarza dziejów warowni, bo te opisujemy w zestawieniach zamków Jury oraz zamków nad Dunajcem i Popradem. Pytanie jest inne: co faktycznie zobaczysz w środku. Zaczynamy od zamków z najbogatszą ofertą, kończymy na tych, które mają wnętrza skromne albo wcale.

Wiśnicz: kaplica, stajnie i rzeźby w najstarszym skrzydle

Zamek w Nowym Wiśniczu to wczesnobarokowa rezydencja Lubomirskich, a jego strona wymienia kilka osobnych ekspozycji. Zwiedza się go z przewodnikiem, w grupach.

Pierwsza trasa prowadzi przez kaplicę zamkową i kryptę rodową Lubomirskich, w której według karty zamku stoi sześć sarkofagów. Do kaplicy dołączono wystawę „Pompa funebris”, poświęconą pogrzebowi sarmackiemu: ceremoniałowi XVII i XVIII wieku z katafalkiem pod baldachimem zwanym castrum doloris, tarczami herbowymi i portretem trumiennym malowanym na blasze.

Druga trasa schodzi do podziemnych stajni, gdzie urządzono wystawę „Średniowieczne narzędzia tortur”. To kolekcja włoskiego stowarzyszenia historycznego z Werony, ponad pięćdziesiąt eksponatów z ilustracjami i opisami. Według opisu wystawy oryginalne narzędzia w zasadzie się nie zachowały, a pokazane przedmioty są rekonstrukcjami.

Trzecia ekspozycja leży w Kmitówce, najstarszej części zamku. „Póki się istni” to cztery sale poświęcone rzeźbiarzowi Czesławowi Dźwigajowi: popiersia, około trzystu medali, rysunki, malarstwo i tomiki wierszy. Wyróżniają się pięć ceramicznych rzeźb o wysokości ponad dwóch metrów, nazwanych od dynastii i epok, od Piastów po Odrodzoną, oraz poczet dziewięciu dawnych kronikarzy w formie ceramicznych tond, od Galla Anonima po Macieja Stryjkowskiego.

Czwarta to „Gabinet kolekcjonera”, który powstał z daru prywatnej kolekcjonerki. Pokazuje przede wszystkim porcelanę, zwłaszcza miśnieńską, a obok figurki, XIX-wieczne szkło użytkowe, fajki z sepiolitu, laski i akcesoria mody damskiej. Osobny budynek, dawny Zakład Ubogich z 1641 roku, zajmuje Muzeum Ziemi Wiśnickiej, otwarte w 2002 roku. Zbiera dokumenty, fotografie i prace artystów związanych z regionem, między innymi Klimowskiego, Rojka i Stasiniewicza. Karta zamku w naszej bazie sugeruje, że muzeum działa w murach zamku, ale według strony zamku stoi ono przy drodze z zamku na rynek.

Niepołomice: sztuka polska i przyrodnik z kamerą

Zamek Królewski w Niepołomicach dzieli się na część hotelową i muzealną. Muzeum Niepołomickie zajmuje pierwsze piętro i powstało w 2001 roku wokół archiwum Włodzimierza Puchalskiego, fotografa przyrody, filmowca i podróżnika. Stąd w zamku wystawa jego gabinetu i sale łowieckie.

Największą ekspozycją, według opisu muzeum, jest wystawa sztuki polskiej XIX wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie: ponad 130 obrazów i 25 rzeźb w ośmiu salach. Dzieła uporządkowano według gatunków malarstwa, które w XVII wieku wyodrębniła francuska Królewska Akademia, więc po kolei idą pejzaże, sceny rodzajowe, portrety oraz sceny religijne i historyczne. Wśród autorów są Siemiradzki, Stanisławski, Grottger, Wyczółkowski, Michałowski, Malczewski i Stanisław Witkiewicz. Znaczna część obrazów nigdy wcześniej nie była pokazywana, stąd tytuł „Znane i nieznane”.

Wystawa stała „Niepołomice. Miasto, czas i ludzie” opowiada o miasteczku od pierwszego rozbioru do wybuchu II wojny światowej, głównie na pocztówkach, kronikach, rodzinnych fotografiach i dokumentach. Muzeum wymienia też wystawę „Skarby niepołomickiej parafii”.

Dobczyce: muzeum zbudowane przez społeczników

Zamek w Dobczycach to częściowo odbudowane ruiny nad zaporą jeziora, a jego muzeum prowadzi nie państwo, lecz PTTK. Według strony muzeum placówka powstała w 1963 roku staraniem członków dobczyckiego oddziału towarzystwa, a jej patronem jest Władysław Kowalski, pierwszy kustosz.

Wnętrza podzielono na sale tematyczne. W Sali Historycznej leżą kopie przywilejów królewskich nadanych miastu, stoi replika armaty zwanej bombardą i makieta zamku. Sala Pamięci Narodowej poświęcona jest I i II wojnie światowej na terenie dzisiejszego powiatu myślenickiego i pokazuje mundury, wyposażenie oraz broń. W dawnym lochu więziennym urządzono salę tortur z narzędziami, także tymi wykopanymi podczas prac archeologicznych, oraz planszą z karami za poszczególne przestępstwa.

W Sali Kominkowej mieści się ekspozycja archeologiczna od neolitu po czasy nowożytne, z kaflami pieców zamkowych ozdobionymi herbem Szreniawa. Dalej są kaplica z obrazem świętego Kazimierza Jagiellończyka oraz wykuta w skale studnia, którą przerobiono na zamkową lodówkę. Pod wzgórzem działa skansen, między innymi z karczmą z 1830 roku i domem pogrzebowym z karawanem konnym.

Wieliczka: zamek żupny i kolekcja solniczek

Zamek Żupny stoi w Wieliczce i był siedzibą zarządu Żup Krakowskich, czyli kopalń soli w Wieliczce i Bochni oraz warzelni. Według muzeum z soli pochodziła w XIV wieku nawet jedna trzecia dochodów królewskich. Najsłynniejszy jest zbiór solniczek. Kolekcję gromadzi się od 1973 roku, liczy ponad tysiąc obiektów i jest zaliczana przez muzeum do najcenniejszych na świecie. Najstarsze okazy to gotyckie klejnoty wydrążone w agatach i oprawione w złocone srebro, a młodsze wykonano z porcelany, szkła, drewna, kości, kwarcu czy macicy perłowej. Najcenniejsze kupowano na międzynarodowych targach sztuki w Maastricht.

Zamek sam jest eksponatem. Muzeum opisuje go jako centrum codziennego życia kopalni: z wieży wzywano górników do pracy, w kuchni żupnej wydawano posiłki, co określa jako pierwszą stołówkę pracowniczą w Polsce. W 1683 roku urządzono tu apartament dla królowej Marii Kazimiery, wracającej z mężem spod Wiednia. Środkową część zamku zniszczyły w 1945 roku bomby lotnicze, odbudowano ją po wojnie wraz z Salą Gotycką. Karta w naszej bazie wymienia jako miejscowość Bochnię, ale zamek leży w Wieliczce, kilkaset metrów od kopalni soli.

Oświęcim, Dębno, Szymbark: ekspozycje mniejszej skali

Zamek w Oświęcimiu od 2010 roku jest siedzibą Muzeum Zamek. Według Wikipedii prezentuje cztery ekspozycje: archeologiczną, z wykopalisk na wzgórzu zamkowym i w twierdzy Wołek, religijną z przedmiotami kultu katolickiego i judaizmu, etnograficzną z wnętrzami mieszkań z początku XX wieku, katolickich i żydowskich, oraz biograficzną o Aleksandrze Orłowskim, kompozytorze i dyrygencie, autorze hejnału miasta. Wśród zabytków religijnych hasło wymienia XV-wieczną płytę nagrobną Mikołaja Myszkowskiego. Układ ekspozycji mógł się zmienić od czasu napisania hasła, więc przed wyjazdem zajrzyj na stronę muzeum.

Zamek w Dębnie, późnogotycka budowla z cegły z lat 1470-1480, mieści od 1978 roku muzeum wnętrz, oddział muzeum w Tarnowie. Stała ekspozycja obejmuje średniowieczne uzbrojenie, ceramikę, meble, obrazy religijne i sprzęty domowe, a zwiedzanie w weekendy odbywa się z przewodnikiem. Zamek bywa zamykany z powodu modernizacji, więc przed wyjazdem sprawdź stronę muzeum.

Kasztel w Szymbarku to renesansowy dwór obronny z lat 1585-1590, oddział muzeum w Gorlicach. Ma plan prostokąta o wymiarach 20 na 13 metrów i cztery narożne baszty. Muzeum informuje o okresowym zamknięciu dla zwiedzających, więc zawsze sprawdzaj komunikat. Nie ustaliliśmy, jakie wystawy zajmują dziś jego komnaty, i dlatego ich nie opisujemy.

Sucha Beskidzka: rezydencja i historia biblioteki

Zamek w Suchej Beskidzkiej nazywany jest Małym Wawelem z powodu arkadowego dziedzińca. Mieści Muzeum Miejskie, centrum kultury, hotel i restaurację. W 1975 roku Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu otworzyły tu filię, a Muzeum Ziemi Suskiej działa w Domku Ogrodnika na skraju parku. W samych wnętrzach zachował się między innymi kamienny kominek z dawnej Sali Marszałkowskiej oraz kaplica w wieży zegarowej z wyblakłą polichromią. Nie udało nam się potwierdzić, co dokładnie pokazują dziś sale ekspozycyjne.

Najlepiej udokumentowaną historią zamku jest jego biblioteka. Aleksander Branicki i jego syn Władysław kupowali całe kolekcje i według spisu z 1932 roku księgozbiór liczył 55 tysięcy woluminów, w tym iluminowaną Biblię z XIII wieku i 22 inkunabuły. W czasie II wojny światowej znaczną część zniszczono, a ocalałe księgi rozproszono między Wrocław, Kraków, Warszawę i Gdańsk.

Zamki, w których wnętrz nie ma lub są ograniczone

Kilka obiektów z zamkiem w nazwie nie oferuje ekspozycji. Zamek Królewski w Nowym Sączu został niemal całkowicie zniszczony w 1945 roku, gdy żołnierze Armii Krajowej wysadzili urządzony tam przez Niemców skład amunicji. Zostały resztki murów i zrekonstruowana Baszta Kowalska w parku. Muzeum regionalne otwarto tam w 1938 roku. Ruiny zamku w Tarnowie na Górze Świętego Marcina to pozostałości murów i piwnic, bez wnętrz. W Zatorze neogotycki pałac na miejscu dawnego zamku zajmuje instytucja naukowa, a wnętrza otwiera się po uzgodnieniu z administratorem, park natomiast do zmierzchu.

Zamek Lipowiec, który ma własne muzeum i studnię wykutą w skale, opisujemy w zestawieniu zamków Jury.