Strzelanie do kura, czyli szkoła obrony miasta

Bractwo Kurkowe, zwane też Towarzystwem Strzeleckim, Konfraternią Strzelców albo Szkołą Strzelecką, wyrosło z prostej potrzeby. Gdy wokół Krakowa stawiano mury, obowiązek ich utrzymania i obrony spadł na mieszczan, a ci na co dzień zajmowali się handlem i rzemiosłem, nie sztuką wojenną. Trzeba ich było regularnie szkolić, więc miasto powołało paramilitarną organizację, do której należeli członkowie cechów. Nazwa pochodzi od celu ćwiczeń: strzelano do drewnianego kura.

Kiedy to się zaczęło, nie wiadomo. Strona krakowskiego bractwa podkreśla, że chwili jego powstania nie utrwalił żaden znany dokument, a początek działalności przypada zapewne najwcześniej na koniec XIII lub początek XIV wieku, gdy miasto miało już zaczątki fortyfikacji. Wikipedia przypuszcza, że organizacja powstała w XIV wieku, ale pierwsze wzmianki źródłowe pochodzą dopiero z XV wieku, a najwcześniejsza jest u Jana Długosza, który pisze już o kurze jako celu strzelania. Pewne jest więc tyle, że w XV stuleciu bractwo istniało, a dokładnej daty założenia nie ma.

Zmieniała się broń: najpierw łuki, potem kusze, a od końca XVI wieku broń palna. Kuszników pokazuje miniatura w Kodeksie Behema z 1505 roku. Cel pozostał ten sam do dziś.

Ordynacja, statut i srebrny kur

Szczególny rozkwit przypadł na czasy Zygmunta Augusta. W 1562 roku rada miasta nadała bractwu ordynację, która regulowała zawody strzeleckie. Według Wikipedii strzelania miały odbywać się kilkadziesiąt razy w roku, a najważniejsze z nich organizowano w tydzień po oktawie Bożego Ciała, gdy strzelano do kura o tytuł króla kurkowego. Nagrodą było między innymi zwolnienie z miejskich podatków. Dwa lata później bractwo dostało statut.

W 1565 roku Rada Miasta przekazała bractwu srebrnego kura, który stał się jego symbolem. Legenda wiąże ten dar z królem Zygmuntem Augustem, ale strona bractwa zaznacza, że to tylko legenda, a darczyńcą była rada miejska. Zapiski w księgach rady z 1541 roku wspominają zresztą wcześniejsze godło honorowe, więc srebrny kur miał poprzedników. Ma kształt orła heraldycznego z koroną na głowie, mierzy 42 centymetry wysokości, a na podstawie wyryto rok 1565 i nazwiska ośmiu krakowskich rajców i patrycjuszy, ówczesnej starszyzny bractwa. Według strony bractwa jest to największe i najokazalsze godło tego typu na świecie. To ocena samego bractwa, nie niezależne zestawienie.

Oryginał trafił do zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, dziś Muzeum Krakowa. Na uroczystościach używa się wiernej kopii, którą w latach 1964-1965 wykonał rzeźbiarz i cyzeler Wiesław Łabędzki. Przy okazji intronizacji ustępujący król niesie na łańcuchu na szyi właśnie kopię.

Król kurkowy miał w dawnych czasach realne korzyści. Według Wikipedii w 1593 roku Zygmunt III Waza zwolnił krakowskich królów kurkowych od ceł od towarów wwożonych do Rzeczypospolitej, a w 1635 roku Władysław IV Waza zwolnił ich na czas panowania od wszelkich podatków. Pierwszym królem znanym z imienia był pasamonik Tomasz, wzmiankowany w 1578 roku, bez nazwiska.

Przerwy, pożar i powrót w XIX wieku

Pierwszy Celestat, czyli miejsce ćwiczeń strzeleckich, leżał na wschodnich obrzeżach miasta, za Bramą Mikołajską. W XVI wieku przeniesiono go do międzymurza obok tej bramy. Nazwa pochodzi od niemieckiego słowa Zielstätte. Budynek strawił pożar 14 sierpnia 1794 roku, wzniecony według Wikipedii przez żołnierzy pruskich po upadku insurekcji kościuszkowskiej. Ostatnim królem kurkowym I Rzeczypospolitej był wybrany w 1793 roku Stanisław Piątkowski. Po rozbiorach bractwo istniało już tylko formalnie, a ostatni wpis w księdze protokołów pochodzi z 1807 roku.

O organizacji nie zapomniano. Po powstaniu Rzeczypospolitej Krakowskiej 19 lipca 1831 roku bractwo oficjalnie reaktywowano, początkowo jako charytatywne Towarzystwo Amatorów Strzelnictwa, a tymczasową siedzibą stał się pałac w Łobzowie. W 1832 roku zatwierdzono statut pod nazwą Towarzystwo Strzeleckie Krakowskie, a 1 maja 1834 roku wybrano pierwszego od dziesięcioleci króla kurkowego. Dawne pamiątki, w tym srebrnego kura, przechował i przekazał Towarzystwu jego starszy Wojciech Bartynowski, który wywiózł je wcześniej na Węgry.

Celestat przy Lubiczu

W 1837 roku Towarzystwo kupiło ogród na przedmieściu Wesoła i w ciągu kilku miesięcy wzniosło tam neogotycki pałacyk według projektu Tomasza Majewskiego i Franciszka Marii Lanciego. Wikipedia pisze, że była to pierwsza w Krakowie budowla w stylu neogotyku angielskiego. Dziś ten pałacyk przy ulicy Lubicz 16 nazywa się Celestat, a otaczający go ogród to Park Strzelecki. Bracia otworzyli go dla wszystkich krakowian, w ogrodzie działała restauracja, a latem organizowano koncerty. W budynku zaczęto wieszać portrety kolejnych królów kurkowych, tradycja ta trwa do dziś. Bractwo gościło tam cesarza Franciszka Józefa I w 1851 i 1880 roku.

W XX wieku Celestat i bractwo dzieliły trudne losy. W czasie I wojny światowej siedzibę zajęło wojsko, a po wojnie na kilka lat budynek wynajęto YMCA. Wybuch II wojny przerwał działalność, a według Wikipedii Towarzystwo rozwiązano formalnie w 1940 roku dekretem generalnego gubernatora Hansa Franka. Po wojnie bracia wznowili działalność, lecz 28 czerwca 1951 roku Wojewódzka Rada Narodowa nakazała likwidację Towarzystwa. Pamiątki przekazano Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa.

Reaktywacja nastąpiła 10 czerwca 1957 roku, gdy Towarzystwo wpisano do rejestru stowarzyszeń. Wikipedia łączy to z odwilżą i obchodami 700-lecia lokacji Krakowa. Nieruchomości odzyskano dopiero w 1991 roku. Po remoncie Celestat dzierżawi Muzeum Krakowa, które 21 czerwca 1997 roku otworzyło w nim stałą wystawę o dziejach bractwa.

Król kurkowy i czerwcowy pochód

Królem zostaje ten, kto strąci ostatni fragment drewnianego kura. W dawnych wiekach ptak stał na szczycie masztu, później na drewnianej tarczy. Decyduje celne oko i odrobina szczęścia, jak ujmuje to Kraków Travel. Zdobywcy drugiego i trzeciego miejsca zostają marszałkami, a władzę symbolizują insygnia, między innymi ozdobne laski marszałkowskie i srebrne łańcuchy.

Uroczysta intronizacja odbywa się w czerwcu, bez stałej daty. Pochód wyrusza z Celestatu na Rynek Główny, a bracia idą w sarmackich żupanach i kontuszach wzorowanych na szlacheckich strojach z XVII i XVIII wieku. Wikipedia dodaje, że marsz prowadzi też do kościoła Mariackiego. Właściwe przekazanie insygniów odbywa się na estradzie przed wieżą ratuszową na Rynku Głównym. Najłatwiej więc zobaczyć bractwo w akcji w czerwcu, a w pozostałe miesiące wystawę w Celestacie.

Honorowi bracia

Do bractwa należą wyłącznie mężczyźni, głównie mieszkańcy Krakowa. Stopień braci honorowych nadawano wybitnym postaciom. W 1910 roku, w roku odsłonięcia Pomnika Grunwaldzkiego ufundowanego przez Ignacego Paderewskiego, bracia podjęli uchwałę o mianowaniu artysty członkiem honorowym. Strona bractwa wymienia też wśród braci honorowych Jana Pawła II, a także kilku prezydentów.