Przygotowania i początek akcji

Plan operacji przedstawił Państwowej Komisji Bezpieczeństwa 27 marca 1947 roku gen. Stefan Mossor, zastępca szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Według portalu dzieje.pl Biuro Polityczne PPR zaakceptowało go dwa dni później i zdecydowało o powołaniu Grupy Operacyjnej Wisła, a przygotowania trwały od jesieni 1946 roku. Wikipedia podaje, że uchwałę w sprawie akcji podjęło 24 kwietnia Prezydium Rady Ministrów, a pierwotny kryptonim brzmiał Wschód.

Dzień przed decyzją Biura Politycznego, 28 marca, w zasadzce UPA zginął wiceminister obrony narodowej gen. Karol Świerczewski. Autor tekstu opublikowanego przez IPN nazywa to zdarzenie impulsem do intensyfikacji działań przeciwko UPA. Portal dzieje.pl pisze natomiast, że śmierć generała dała pretekst do uzasadnienia wysiedleń i zastosowania wobec Ukraińców zasady odpowiedzialności zbiorowej.

Wysiedlanie ludności cywilnej ruszyło 28 kwietnia 1947 roku. Do akcji skierowano blisko 20 tysięcy żołnierzy. Według dzieje.pl zakończyła się 31 lipca 1947 roku, a Wikipedia zaznacza, że ostatnie wysiedlenia odbyły się jeszcze w 1950 roku. Źródła różnią się też nazwą: autor tekstu IPN pisze o operacji Wisła, obejmującej działania wojskowe przeciwko UPA, a część historyków, jak zaznacza, używa określenia akcja, ograniczając je do samych przesiedleń. W tym artykule używamy nazwy akcja Wisła.

Wcześniej, na podstawie umowy z Ukraińską SRR z 1944 roku, do Ukraińskiej SRR przesiedlono ponad 480 tysięcy osób, jak podaje dzieje.pl. Akcja Wisła dotyczyła tych, którzy pozostali, w tym Łemków.

Liczby ogółem i podział na województwa

Według danych Sztabu Generalnego WP, przytaczanych przez dzieje.pl, wysiedlono 140 575 osób: Ukraińców, Łemków i członków rodzin mieszanych. Tę samą liczbę podaje tekst IPN i rozbija ją na ówczesne województwa: z krakowskiego 10 510 osób, z rzeszowskiego 85 339, z lubelskiego 44 726. Ludzie mieli według dzieje.pl 2-3 godziny na opuszczenie domów i mogli zabrać 25 kilogramów bagażu. Wikipedia podaje dwie godziny i ten sam limit. Osiedlano ich na północy i zachodzie kraju, w rozproszeniu.

Przy odczytywaniu liczb z Małopolski trzeba pamiętać o granicach z 1947 roku. Według Wikipedii powiat gorlicki należał w latach 1945-1975 do województwa rzeszowskiego, więc jego mieszkańcy mieszczą się w liczbie 85 339, a nie w 10 510. Źródła, z których korzystamy, nie rozbijają liczby 10 510 na powiaty.

Powiat gorlicki: 52 wsie i rozbieżne liczby

Najpełniejsze zestawienie dla Gorlickiego pochodzi z artykułu w „Gazecie Gorlickiej” z maja 1997 roku, dostępnego w serwisie lemko.org. Jego autor podaje, że wysiedlenia w powiecie przebiegały w trzech terminach: 25-31 maja, 11-15 czerwca i 26-30 czerwca 1947 roku, a ludzie odjeżdżali ze stacji załadowczych w Zagórzanach i Gorlicach. Objęły 52 wsie i według tego tekstu 14 096 osób. Dodaje jednak, że inne wykazy podają 11 329. To rozbieżność, której nie umiemy rozstrzygnąć, więc podajemy obie liczby.

Ten sam tekst wymienia wsie, z których wyjechała niemal cała ludność, między innymi Bieliczną, Bodaki, Gładyszów, Izby, Krzywą, Małastów, Nowicę, Regetów, Smerekowiec i Zdynię. Wieś Bartne została według niego wysiedlona w pierwszym terminie, a z 472 osób we wsi zostało 18. Są to dane z jednego źródła. Wikipedia w haśle o Beskidzie Niskim wymienia Bieliczną i Regetów wśród dolin, które po wysiedleniach pozostały całkowicie puste. O samym Bartnem piszemy osobno w artykule o wsi kamieniarzy i bartników. Cerkiew w Bartnem, według karty obiektu, po 1947 roku przestała być czynna, a po remoncie z lat 1968-1970 pełni funkcję muzealną jako filia gorlickiego muzeum.

Sądecczyzna: Powroźnik i Szczawnik

Dla powiatu nowosądeckiego mamy pojedyncze dane z haseł o miejscowościach. Wikipedia podaje, że z Powroźnika wysiedlono w 1947 roku 451 osób, z wyjątkiem rodzin mieszanych i osób uznanych za zasłużone, na przykład łemkowskich kurierów. Na ich miejsce przybyli górale z okolic Łącka i Kamienicy oraz z okolic Piwnicznej i Rytra. W haśle o Szczawniku Wikipedia zapisała, że do 1947 roku przeważała tam ludność łemkowska, a opuściła wieś właśnie w związku z akcją Wisła. O wysiedleniu Rusi Szlachtowskiej w Pieninach mówi osobny artykuł.

Obóz w Jaworznie

Osoby podejrzewane o współpracę z UPA kierowano z punktów zbornych do aresztów, a część do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Jaworzno leży dziś w województwie śląskim, ale obóz podlegał, jak podaje Wikipedia, Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie. Decyzję o skierowaniu tam wysiedlanych Biuro Polityczne podjęło 23 kwietnia 1947 roku, a pierwszy transport, 16 osób z Sanoka, dotarł 4 maja.

Liczby osadzonych są zbliżone, ale nie identyczne. Tekst IPN podaje 3871 osób, Wikipedia 3873, w tym 2781 Ukraińców i 823 kobiety. Autor tekstu IPN zaznacza, że wśród osadzonych byli Ukraińcy, Łemkowie i Polacy. Dzieje.pl pisze o blisko 4 tysiącach osób, w tym ponad 800 kobietach, i o 161 zmarłych. Wikipedia w haśle o obozie podaje 162 zmarłych, w haśle o akcji ponad 150, a tekst z „Gazety Gorlickiej” 170. Nazwa też bywa różna: urzędowo był to Centralny Obóz Pracy, dzieje.pl nazywa go obozem koncentracyjnym, a autor tekstu IPN zauważa, że osadzeni mieli status tymczasowo aresztowanych.

Teren był wcześniej niemieckim podobozem KL Auschwitz, Neu-Dachs. Projekt uchwały sejmowej komisji z 2012 roku mówi o ciężkich warunkach w obozie i o osadzeniu części ludzi bez dowodów winy.

Powroty po 1956 roku

Przez dziesięciolecia wysiedleni nie mogli wracać, jak pisze dzieje.pl. Możliwość powrotu pojawiła się po przełomie 1956 roku. Według Wikipedii w haśle o Łemkach powroty nie były masowe: oceny mówią o od 3 do 10 procent wysiedlonych. Autor tekstu z „Gazety Gorlickiej” pisze, że do powiatu gorlickiego wróciło w latach 1956-1958 około 2 tysięcy osób, bez prawa własności do pozostawionego majątku, który na mocy dekretu z 27 lipca 1949 roku przejął Skarb Państwa. Wielu odkupywało dawne gospodarstwa od nowych właścicieli. W 1956 roku odnowiono prawosławne życie liturgiczne w Bartnem i Wysowej.

Dziś o dawnej łemkowskiej wsi opowiadają muzea, między innymi zagroda w Gładyszowie, wieś z listy tych, z których wyjechała niemal cała ludność.

Oceny po 1989 roku

Według Wikipedii Senat Rzeczypospolitej potępił akcję w 1990 roku, a w 2002 roku prezydent Aleksander Kwaśniewski wyraził ubolewanie. W 2007 roku prezydenci Polski i Ukrainy we wspólnym oświadczeniu uznali akcję za sprzeczną z podstawowymi prawami człowieka. W grudniu 2012 roku sejmowa Komisja Mniejszości Narodowych i Etnicznych przyjęła projekt uchwały potępiającej akcję, wskazując na zasadę odpowiedzialności zbiorowej, ale komisja otrzymała zarówno pisma popierające projekt, jak i go potępiające.

Historycy oceniają akcję różnie. Tekst IPN streszcza trzy stanowiska: część badaczy uznaje ją za działanie w stanie wyższej konieczności wobec UPA, część uważa, że likwidacja partyzantki była koniecznością, ale można było to osiągnąć bez przesiedlania ludności cywilnej, a jeszcze inni sądzą, że celem było stworzenie jednolitej etnicznie Polski. Dzieje.pl cytuje Tadeusza A. Olszańskiego, który uznaje likwidację partyzantki ukraińskiej za konieczną, ale zastosowanych metod, w tym wysiedlenia, nie uważa za uzasadnione.