KL Plaszow: obóz na terenie dawnych cmentarzy żydowskich, 1942-1945

KL Plaszow był niemieckim nazistowskim obozem w Krakowie, założonym jesienią 1942 roku w Podgórzu i na Woli Duchackiej. Zaczął jako obóz pracy przymusowej, od stycznia 1944 roku był obozem koncentracyjnym, a ostatni więźniowie opuścili go w styczniu 1945 roku. Dziś jego teren jest miejscem pamięci pod opieką Muzeum KL Plaszow. Ten tekst opisuje historię obozu, a losy sprawców po wojnie i działanie muzeum opisujemy w osobnym artykule.

Powstanie obozu na terenie cmentarzy

Według Instytutu Pamięci Narodowej obóz pracy, niem. Zwangsarbeitslager Plaszow, utworzono w październiku 1942 roku z rozkazu Juliana Schernera, dowódcy SS i Policji w Krakowie. Muzeum KL Plaszow podaje to samo ujęcie czasowe: powstanie jesienią 1942 roku. Żydowski Instytut Historyczny w jednym ze swoich artykułów pisze o założeniu obozu w grudniu 1942 roku, więc w literaturze popularnej można trafić na różne daty początku. Ta nieścisłość dotyczy pierwszych tygodni budowy, a nie samego roku.

Obóz wybudowano na dwóch żydowskich cmentarzach. Muzeum KL Plaszow wskazuje, że przed wojną leżały tu cmentarz gminy podgórskiej, założony w 1887 roku, oraz cmentarz gminy krakowskiej, używany od 1932 roku, razem z budynkami pogrzebowymi i administracyjnymi. Stały tam też dwa szańce i prochownie austriackiej Twierdzy Kraków z XIX wieku oraz sanatorium Towarzystwa Ochrony Zdrowia dla dzieci zagrożonych gruźlicą. Więźniowie rozbierali i niwelowali cmentarze, na których założono obóz. Dziś karta Podgórskiego cmentarza żydowskiego opisuje, co z dawnej nekropolii zostało.

Obóz przeznaczono pierwotnie dla Żydów z likwidowanego getta krakowskiego. Jego historię opisuje osobna karta o getcie krakowskim.

Rozbudowa i podział obozu

Według muzeum w połowie 1944 roku obóz zajmował około 80 hektarów. Dzielił się na trzy sektory: więźniarski z barakami mieszkalnymi dla kobiet i mężczyzn, szpitalem i częścią gospodarczą, administracyjny dla załogi SS oraz przemysłowy z warsztatami, w których pracowali więźniowie. Pracowano też w dwóch kamieniołomach obozowych. Do września 1943 roku więźniowie pracowali także w zakładach poza obozem, a część z nich mieszkała w podobozach przy tych zakładach. Muzeum wymienia wśród nich podobóz przy Fabryce Naczyń Emaliowanych Oskara Schindlera; dzisiejszą Fabrykę Emalia Oskara Schindlera opisujemy osobno jako oddział Muzeum Krakowa.

W lipcu 1943 roku, według IPN 7 lipca, w obrębie obozu wydzielono obóz pracy wychowawczej dla Polaków. Trafiały do niego osoby oskarżane o przynależność do ruchu oporu, o przestępstwa pospolite i administracyjne oraz ofiary pacyfikacji podkrakowskich miejscowości. Muzeum podaje, że liczba tych więźniów wynosiła od kilkuset do około trzech tysięcy. Obóz był też miejscem tranzytowym: przywożono do niego transporty z innych obozów w dystryktach krakowskim, lubelskim i radomskim oraz Żydów z Węgier, których kierowano dalej, do KL Auschwitz.

Dziesiątego stycznia 1944 roku obóz pracy przekształcono w obóz koncentracyjny, niem. Konzentrationslager Plaszow bei Krakau. Tę datę podają IPN i Muzeum KL Plaszow.

Liczba więźniów i ofiar: co podają źródła

Liczby dotyczące Płaszowa są szacunkami, bo archiwum obozowe zostało zniszczone, co wyraźnie zaznacza muzeum. Rozbieżności między źródłami wyglądają tak:

• Muzeum KL Plaszow podaje na stronie miejsca pamięci, że w latach 1942-1945 przeszło przez obóz około 35 tysięcy więźniów, głównie Żydów z Krakowa i innych miast południowej Polski, z Węgier i Słowacji, a także Polaków i Romów. W swoich odpowiedziach na pytania zwiedzających daje przedział 30-35 tysięcy.
• Muzeum szacuje, że w obozie zamordowano 5-6 tysięcy osób.
• Wikipedia podaje, że przez obóz przeszło prawdopodobnie około 40 tysięcy więźniów.
• Żydowski Instytut Historyczny pisze w artykule o procesie Amona Götha, że pod koniec funkcjonowania obozu przebywało w nim około 25 tysięcy więźniów, w tym około 6 tysięcy Polaków. Ten sam tekst podaje, że przez obóz przewinęło się około 150 tysięcy osób, co jest liczbą wielokrotnie wyższą od szacunku muzeum.
• W akcie oskarżenia Götha, o którym piszemy w osobnym artykule, mowa o zamordowaniu około 8 tysięcy osób w obozie.
• Przewodnik historyczny IPN Ryszarda Kotarby (wydanie II, 2016) podaje, że według powojennych ustaleń w samym obozie zginęło kilka tysięcy ludzi; były sekretarz komendanta Mieczysław Pemper szacował ofiary na ponad 5 tysięcy, a na terenie obozu mogą spoczywać szczątki nawet 8-10 tysięcy osób, z których około połowa zginęła w samym obozie.

Są to liczby różnych kategorii: więźniów obozu, osób przewiezionych przez obóz w drodze do innych obozów i osób zabitych na jego terenie. Na terenie obozu zabijano też osoby, które nie były jego więźniami: muzeum wymienia Polaków przywożonych przez Gestapo na egzekucje i osoby osadzone w krakowskich więzieniach, przede wszystkim przy ulicy Montelupich. Muzeum wskazuje trzy miejsca masowych egzekucji na terenie obozu, przy północnej granicy starego cmentarza żydowskiego i na dwóch dawnych szańcach.

Komendanci i budynki administracji

Według IPN Amon Göth był komendantem obozu od 11 lutego 1943 roku do 13 września 1944 roku. Po nim komendantem został Arnold Büscher, a w styczniu 1945 roku, w czasie opuszczania obozu, komendantem był Kurt Schupke. Göth mieszkał w willi przy ulicy Heltmana 22, opisanej w karcie KL Plaszow - Willa komendanta obozu.

Obozowa administracja mieściła się w Szarym Domu przy ulicy Jerozolimskiej 3. Muzeum KL Plaszow wskazuje, że przed wojną był to budynek administracyjny cmentarzy żydowskich. W czasie działania obozu mieścił administrację obozową, a w piwnicy znajdowały się więzienie i karcer. Po wojnie budynek służył jako mieszkalny; jego właścicielem jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie, a na mocy porozumienia z władzami miasta wszedł w skład muzeum.

Likwidacja obozu

Od lata 1944 roku, w związku z rozpoczęciem likwidacji obozu, wysyłano z niego transporty do innych obozów koncentracyjnych. Muzeum wymienia KL Auschwitz, Mauthausen, Gross-Rosen z podobozem w Brünnlitz, Ravensbrück, Flossenbürg i Buchenwald. Ostatnią grupę więźniów, według muzeum około 600 osób, a według IPN ponad 600, skierowano do KL Auschwitz 14 stycznia 1945 roku.

Teren dawnego obozu jest dziś wpisany do rejestru zabytków i uznany przez muzeum za cmentarz wojenny. Jego opis i zasady zwiedzania opisuje karta o terenie byłego obozu KL Plaszow, a zasady odwiedzin podaje Muzeum KL Plaszow.