Decyzja o utworzeniu obozu dla Polaków

Muzeum Auschwitz podaje w kalendarium, że pod koniec 1939 roku Wyższy Dowódca SS i Policji we Wrocławiu postanowił przygotować projekt obozu koncentracyjnego dla Polaków. Powodem były masowe aresztowania i przepełnienie więzień na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Niemiecka policja aresztowała Polaków od września 1939 roku, a więzienia i obozy na terenie Rzeszy nie mogły pomieścić wszystkich zatrzymanych.

W kwietniu 1940 roku, po inspekcjach w kilku miejscach, Heinrich Himmler wydał rozkaz utworzenia obozu w dawnych koszarach artyleryjskich w Oświęcimiu, który okupant nazywał Auschwitz. Według muzeum podstawą obozu było 22 przedwojenne murowane budynki koszarowe. Pierwotnie myślano o obozie kwarantannowym, ale ta koncepcja nigdy nie została zrealizowana. Obóz zorganizowano wzorem przedwojennych obozów koncentracyjnych na terenie Niemiec.

Już 19 czerwca 1940 roku rozpoczęły się wysiedlenia mieszkańców okolicy. Muzeum szacuje, że okupant przesiedlił co najmniej 5 tysięcy Polaków z Oświęcimia i pobliskich wsi, a całą ludność żydowską miasta, około 7 tysięcy osób, wywiózł do pobliskich gett. Osiem wsi zniszczono i rozebrano ponad sto budynków. Dzieje miasta sprzed wojny opisujemy osobno, w tekście o Oświęcimiu jako mieście.

Pierwsi więźniowie

14 czerwca 1940 roku do obozu przyjechał pierwszy transport więźniów politycznych: 728 Polaków, wśród nich niewielka grupa polskich Żydów. Muzeum uznaje ten dzień za początek funkcjonowania obozu. Transport wyruszył z Tarnowa, a wyładowano go na rampie przy obozie macierzystym. Pamięta o nim pomnik w Tarnowie.

W 1940 roku zarejestrowano w obozie prawie 8 tysięcy osób, prawie wyłącznie Polaków. Byli wśród nich nieliczni Żydzi i Niemcy, ci ostatni zwykle jako funkcyjni. W 1941 roku zarejestrowano ponad 26 tysięcy osób: według muzeum około 15 tysięcy Polaków, 10 tysięcy jeńców sowieckich i ponad tysiąc Żydów. Pierwszy transport więźniów z Protektoratu Czech i Moraw, 6 czerwca 1941 roku, zapoczątkował wywózki do obozu osób innych narodowości niż polska.

W październiku 1941 roku w obozie macierzystym utworzono obóz jeńców sowieckich. Z kalendarium muzeum wynika też, że 3 września 1941 roku po raz pierwszy użyto w obozie cyklonu B wobec około 600 jeńców sowieckich i 250 polskich więźniów, a jesienią tego roku zaczęła działać pierwsza komora gazowa w Auschwitz I.

Obóz macierzysty w kompleksie Auschwitz

Muzeum dzieli historię obozu na dwa okresy. Od utworzenia w 1940 roku do pierwszych miesięcy 1942 roku Auschwitz działał wyłącznie jako obóz koncentracyjny, w którym więźniowie ginęli powoli, z głodu, chorób i wyczerpującej pracy. Od 1942 roku do października 1944 roku był jednocześnie obozem koncentracyjnym i ośrodkiem masowego zabijania Żydów. Ten drugi wątek omawiamy w tekście o Birkenau.

Obóz rozrastał się. Latem 1944 roku kompleks zajmował w centralnej części około 40 kilometrów kwadratowych i obejmował ponad 40 obozów podległych, rozrzuconych w promieniu kilkuset kilometrów. Muzeum podaje, że przebywało w nim wówczas około 135 tysięcy osób, w tym około 105 tysięcy zarejestrowanych więźniów i około 30 tysięcy niezarejestrowanych, co stanowiło 25 procent wszystkich osób w systemie obozów koncentracyjnych.

22 listopada 1943 roku, z powodu trudności w zarządzaniu tak dużym kompleksem, formalnie podzielono go na trzy obozy: Auschwitz I (obóz macierzysty), Auschwitz II-Birkenau i Auschwitz III-Monowitz. W Auschwitz I mieściły się administracja garnizonu SS, komendantura, główne biura wydziału politycznego i wydziału zatrudnienia więźniów, główne magazyny, warsztaty i przedsiębiorstwa SS. Praca w tych jednostkach była głównym zajęciem więźniów tego obozu. Komendant Auschwitz I miał prawo starszeństwa służbowego wobec komendantów pozostałych dwóch obozów.

W sierpniu 1944 roku w obozie macierzystym przebywało około 16 tysięcy więźniów: około 10 tysięcy Żydów, 4 tysiące Polaków i 3 tysiące osób innych narodowości. W październiku 1944 roku w nowych blokach rozbudowy obozu uruchomiono obóz kilku tysięcy kobiet zatrudnionych przy produkcji zapalników w zakładach Union-Werke.

Skala i szacunki liczby ofiar

Liczby dotyczące całego kompleksu Auschwitz muzeum podaje za badaniami Franciszka Pipera z 1992 roku. Według tych szacunków do obozu deportowano około 1,3 miliona osób, a zginęło około 1,1 miliona. Zarejestrowano około 400 tysięcy więźniów: około 195 tysięcy nie-Żydów i około 205 tysięcy Żydów. W innym miejscu kalendarium muzeum pada liczba około 405 tysięcy zarejestrowanych. Pozostałe osoby, w większości Żydzi, zostały zabite po przybyciu, bez wpisania do ewidencji. Szczegółowy podział na grupy znajduje się w tekście o Birkenau. Przy tabeli deportowanych muzeum odnotowuje, że według Georgesa Wellersa liczba deportowanych wynosiła 1 433 405 osób.

Muzeum w Auschwitz I

Gdy 27 stycznia 1945 roku do obozu weszła Armia Czerwona, zastała około 7 tysięcy więźniów w obozie macierzystym, Birkenau i Monowicach. Wcześniej, w dniach 17-21 stycznia, SS wyprowadziło w głąb Rzeszy około 58 tysięcy więźniów. W kwietniu 1946 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki wysłało do Oświęcimia grupę byłych więźniów pod kierownictwem Tadeusza Wąsowicza, aby zabezpieczyła teren i zorganizowała muzeum. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau powołała ustawa Sejmu z 2 lipca 1947 roku. Obejmuje ono dwie zachowane części obozu: Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau. W 1979 roku z inicjatywy Polski miejsce wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a od 2007 roku wpis nosi tytuł „Auschwitz-Birkenau. German Nazi Concentration and Extermination Camp (1940-1945)”.

Na terenie Auschwitz I działa wystawa główna, otwarta w 1955 roku. Mieści się w blokach 4, 5, 8, 9 i 11 i opiera się na dokumentach, fotografiach, modelach oraz przedmiotach zachowanych po więźniach i deportowanych. W kolejnych budynkach znajdują się wystawy narodowe, pierwsze otwarto w 1960 roku (czechosłowacka i węgierska). Z obozem macierzystym wiąże się też zespół Auschwitz-Birkenau jako całość. Zasady zwiedzania podaje muzeum.