Cmentarze żydowskie południowej Małopolski, od Pogórza po Tatry i Beskid Sądecki, są zwykle niewielkie i w większości zniszczone w czasie okupacji niemieckiej. Opis opiera się na hasłach Wikipedii, które za podstawę biorą przewodnik Przemysława Burcharda z 1990 roku. Liczby nagrobków oddają więc stan opisany w tej literaturze. Cmentarze Krakowa i Tarnowa omawiają osobne teksty tego działu.
Pogórze i okolice Tarnowa: Ryglice, Tuchów, Ołpiny, Rzepiennik Strzyżewski, Biecz
Cmentarz w Ryglicach powstał w pierwszej połowie XIX wieku przy drodze na Galię Dolną i ma 0,75 ha. Zachowało się około stu macew, według Wikipedii o wysokim kunszcie kamieniarskim, z czytelnymi inskrypcjami i symboliką. Na początku XXI wieku teren uporządkowano i ogrodzono, a kilka nagrobków rabinów i cadyków odrestaurowano. Odbudowę sfinansowało Stowarzyszenie Odnowy Dziedzictwa Żydowskiego w Ryglicach z siedzibą w Londynie.
W Rzepienniku Strzyżewskim nie wiadomo dokładnie, kiedy założono kirkut, być może w XIX wieku. Zniszczono go w czasie wojny, dewastacja trwała po niej. Na zalesionym terenie o powierzchni 0,5 ha zachowało się około stu nagrobków, a cmentarz ogrodzono.
Cmentarz w Ołpinach z XIX wieku miał 0,2 ha. Nie ma na nim nagrobków, w ziemi tkwią tylko ich fragmenty, a teren porastają drzewa i krzaki. Jest tu kwatera, według austriackiej numeracji cmentarz wojenny nr 35, w której pochowano sześciu żołnierzy z I wojny światowej.
Kirkut w Bieczu przy ulicy Tysiąclecia założono w połowie XIX wieku. Ma 0,2 ha i jest ogrodzony siatką, a stoi na nim około dwudziestu nagrobków z piaskowca i betonu z napisami hebrajskimi i polskimi. Jest tu kwatera trzech żołnierzy austro-węgierskich, austriacki cmentarz wojenny nr 107, oraz zbiorowa mogiła Żydów rozstrzelanych na cmentarzu w latach 1941-1942.
Cmentarz w Tuchowie z XIX wieku, o powierzchni 0,4 ha, leżał na zboczu nad linią kolejową z Krynicy do Tarnowa. Okupant niemiecki go zdewastował. Zachowały się cztery macewy i mogiła żołnierska z I wojny światowej.
Limanowa, Rabka, Nowy Targ i Czarny Dunajec
Cmentarz w Limanowej założono najprawdopodobniej w XIX wieku na zboczu wzgórza w okolicy ulic Kolejowej i Rejtana. Ma 0,4 ha i jest ogrodzony siatką. W czasie wojny służył jako miejsce masowych egzekucji i został częściowo zniszczony, a po wojnie część macew użyto do budowy ławek na rynku. Napisy na większości nagrobków są zatarte. W latach 90. XX wieku przeprowadzono prace restauracyjne i postawiono dwa pomniki ofiar Holocaustu.
Cmentarz w Rabce-Zdroju leży na stoku Grzebienia w okolicy ulicy Słonecznej. Zajmuje 0,1 ha i nie ma na nim nagrobków. W czasie wojny służył za miejsce masowych egzekucji ludności żydowskiej, co upamiętniają pomniki.
Cmentarz w Nowym Targu powstał w 1875 roku przy dzisiejszej ulicy Jana Pawła II. Ma 0,58 ha. Po wojnie płyty nagrobkowe wykorzystywano do utwardzania ulicy w pobliżu dawnego targu. Zachowało się około czterdziestu macew. Według Wikipedii w latach 1939-1942 Niemcy zabili na jego terenie około 2900 Żydów, a na zbiorowej mogile ustawiono po wojnie tablicę pamiątkową.
Cmentarz w Czarnym Dunajcu z drugiej połowy XIX wieku leży na północ od miejscowości przy drodze na Rabkę. W czasie wojny był miejscem masowych egzekucji, a po wojnie uległ dewastacji. Zachowała się jedna macewa z hebrajską inskrypcją i podstawy kilku innych.
Tatry i Pieniny: Zakopane, Niedzica, Krościenko
Cmentarz w Zakopanem na Bachledzkim Wierchu otwarto 27 grudnia 1931 roku. Zajmuje 8 arów i do wybuchu wojny pochowano na nim kilkadziesiąt osób. W 1941 roku zniszczyli go Niemcy. Do dziś zostało kilka betonowych i kamiennych płyt oznaczających groby.
Cmentarz w Niedzicy leży w przysiółku Podgłębokie na zboczu wzgórza Jędras. Zajmuje 58 metrów kwadratowych, a mimo dewastacji w czasie wojny stoi na nim siedem piaskowcowych nagrobków z przełomu XIX i XX wieku z hebrajskimi inskrypcjami.
Cmentarz w Krościenku nad Dunajcem przy ulicy Sobieskiego jest nieczynny, a czas jego założenia nie jest znany. W kwietniu i czerwcu 1942 roku Niemcy dokonali masowych egzekucji mieszkańców Krościenka, Szczawnicy i Ochotnicy, a według Wikipedii w masowym grobie na cmentarzu pochowano 130 ofiar. Część macew okupanci wykorzystali na podłogę magazynu. Przez dziesięciolecia po wojnie miejsce było zaniedbane. W 2018 roku, dzięki lokalnej inicjatywie, wsparciu Fundacji Rodziny Nissenbaumów i Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz zbiórce internetowej, postawiono pomnik, zabezpieczono masowe groby, ustawiono tablice informacyjne i ogrodzono teren. Z nagrobków zachowały się macewa leżąca w trawie i fragment płyty z napisem 1928, a poza tym grobowiec Leopolda Krumholza, kupca ze Szczawnicy.
Beskid Sądecki i Sądecczyzna: Piwniczna, Muszyna, Krynica, Łabowa
Cmentarz w Piwnicznej-Zdroju przy ulicy Nad Popradem założono prawdopodobnie pod koniec XIX wieku. Zajmuje 0,04 ha. W okresie międzywojennym zbudowano tu dom przedpogrzebowy. Po dewastacji z czasów okupacji i PRL zostały nieliczne macewy.
Cmentarz w Muszynie leży na stoku Malnika, zajmuje 0,3 ha i ma około osiemdziesięciu nagrobków. Wikipedia podaje, że powstał najwcześniej na przełomie XVIII i XIX wieku, ponieważ do rozbiorów Żydom nie wolno było osiedlać się w posiadłości biskupów krakowskich, zwanej państwem muszyńskim. Według innych źródeł założono go w XIX wieku. Dzieli się na część starszą i nowszą. Większość czytelnych inskrypcji jest po hebrajsku, a jedna po polsku.
Cmentarz w Krynicy-Zdroju przy ulicy Polnej założono w połowie XIX wieku. Ma 0,16 ha i kilkadziesiąt nagrobków, w większości tradycyjnych macew. W czasie wojny był miejscem masowych egzekucji. W latach 80. XX wieku władze komunistyczne planowały jego likwidację, do której nie doszło.
Cmentarz w Łabowej z XIX wieku ma według Wikipedii około 400 macew i leży w strefie ścisłej ochrony konserwatorskiej A. Stoi na nim tablica po polsku i hebrajsku, ufundowana w 1982 roku przez Polonię żydowską. Opiekuje się nim Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie.
Bądź pierwszy! Dodaj komentarz.
Aby dodać komentarz, musisz się zalogować.
Zaloguj się