Niemcy zamykali ludność żydowską małopolskich miast w gettach od jesieni 1941 roku. Część gett miała charakter przejściowy: z nich wywożono ludzi do obozów pracy albo do Auschwitz-Birkenau. Zestawiamy te, o których źródła pozwalają napisać wiarygodnie: Tarnów, Wadowice, Olkusz, Chrzanów i Andrychów, a także to, co wiadomo o Krzeszowicach. Daty i liczby podajemy z atrybucją, bo w literaturze się rozchodzą.

Tarnów: getto w dzielnicy Grabówka

Według Wikipedii, opartej na literaturze historycznej, w marcu 1941 roku Żydów z ulic Krakowskiej i Wałowej przeniesiono do wydzielonej dzielnicy w części wschodniej miasta, głównie na Grabówkę. Liczba Żydów w Tarnowie wzrosła wtedy, przez przymusowe sprowadzanie mieszkańców okolicznych wsi i miasteczek, z 25 do 40 tysięcy osób. Ogrodzone getto utworzono 19 czerwca 1942 roku. Likwidację rozpoczęto 2 września 1943 roku, gdy do miasta przybył Amon Göth, komendant obozu w Płaszowie. Miasto ogłoszono „wolnym od Żydów” 9 lutego 1944 roku. Liczby ofiar różnią się w publikacjach, dlatego nie podajemy jednej wartości.

Ślady dawnej dzielnicy opisuje karta getta tarnowskiego. Z tym samym obszarem związany jest pomnik Pierwszego Transportu Więźniów do KL Auschwitz, o którym piszemy w osobnym tekście, oraz miejsce po spalonej w 1939 roku Nowej Synagodze. Od 1995 roku w połowie czerwca odbywają się w mieście Dni Pamięci Żydów Galicyjskich, które organizuje między innymi Muzeum Ziemi Tarnowskiej.

Wadowice: od lipca 1942 do sierpnia 1943 roku

Getto w Wadowicach powstało 3 lipca 1942 roku, niedługo po pierwszej wywózce wadowickich Żydów do obozu zagłady. Wyznaczono je w najuboższej części miasta, w rejonie ulic Mydlarskiej, Krętej, Piaskowej, Marcina Wadowity i zachodniej strony ulicy Zatorskiej. Zlikwidowano je 10 sierpnia 1943 roku. Według Wikipedii blisko 1,4 tysiąca jego mieszkańców wywieziono do Auschwitz-Birkenau, a wojnę przeżyło około 170 wadowickich Żydów, w tym jedenaście osób w ukryciu w samych Wadowicach. Wiadomo też, że według relacji od 1941 roku działało w mieście getto otwarte.

Liczby dotyczące przedwojennej społeczności nie są spójne. Dwujęzyczna tablica z 1989 roku, umieszczona w miejscu synagogi w Wadowicach, upamiętnia około dwóch tysięcy Żydów z miasta, a „Encyclopedia of Camps and Ghettos” podaje około 1,4 tysiąca osób w chwili rozpoczęcia okupacji. O samym getcie mówi osobna karta getta w Wadowicach.

Olkusz: od września 1941 do czerwca 1942

Według Wikipedii w 1937 roku w Olkuszu mieszkało 2,7 tysiąca Żydów. Getto utworzono we wrześniu 1941 roku w północno-wschodniej części miasta i we wsiach Sikorka, Parcze i Słowiki, dziś częściach Olkusza. Przesiedlenie trwało dziesięć dni, a Polaków z domów w jego granicach wysiedlono. Getto nie było ogrodzone, ale wejść pilnowali niemieccy i żydowscy policjanci. W mieście działała kuchnia gminna, szpital i przedszkole dla około trzydzieściorga dzieci. Oficjalna dzienna porcja chleba wynosiła 250-300 gramów.

Likwidacja rozpoczęła się w nocy z 9 na 10 czerwca 1942 roku. W ciągu niespełna doby zgromadzono około 3,4 tysiąca osób, spośród których około 200 uznano za zdolne do pracy. Pozostałych wywieziono transportami 13 i 15 czerwca, łącznie około trzech tysięcy osób. Wikipedia podaje, że większość zamordowano w komorach gazowych, najprawdopodobniej w Auschwitz II-Birkenau, ale badacze nie są w tej sprawie zgodni. Pamięć o społeczności zachowuje karta getta w Olkuszu i stary cmentarz żydowski przy ulicy Kolorowej, od wojny silnie zniszczony.

Chrzanów: największe z tych gett

Przed wojną Żydzi stanowili w Chrzanowie, według Wikipedii, blisko 40 procent mieszkańców. Getto utworzono w listopadzie 1941 roku. W maju 1942 roku, po przesiedleniu około tysiąca osób z sąsiednich miejscowości, liczyło ono według Wikipedii 8631 osób. Pod koniec maja 1942 roku w ciągu sześciu dni blisko trzy tysiące osób wywieziono do Auschwitz albo do obozów pracy. 8 lipca po selekcji około 1,5 tysiąca osób umieszczono w budynku szkoły, a następnego dnia wywieziono do Auschwitz. Ostateczną likwidację przeprowadzono 18 lutego 1943 roku: osoby starsze i dzieci skierowano do Auschwitz, a młodych i zdolnych do pracy wywieziono do pracy przymusowej w Rzeszy. Wikipedia podaje, że wojnę przeżyło około 10 procent chrzanowskich Żydów, głównie osób z obozów pracy.

W kwietniu 1942 roku na placu Krzyskim, u zbiegu dzisiejszych ulic Grunwaldzkiej i Świętokrzyskiej, Niemcy publicznie powiesili siedmiu mężczyzn. Miejsce oznacza pomnik. Wielka synagoga stała na rogu Krakowskiej i Garncarskiej i została rozebrana w 1973 roku; jej dawne miejsce opisuje karta synagogi w Chrzanowie.

Andrychów i Krzeszowice

Getto w Andrychowie utworzono 26 września 1941 roku, w trójkącie ulic Szewskiej, Brzegi i Koświckiego. Miało charakter rotacyjny: zwożono do niego Żydów z okolicznych miejscowości, między innymi z Białej, Kęt i Żywca, przed wywiezieniem do obozów. Przewidziano je dla około 300 osób, choć hasło o mieście w Wikipedii mówi o około tysiącu osób. Według chronologii w haśle o getcie 3 lipca 1942 roku przeprowadzono selekcję, 15 września tego roku około 200 osób wywieziono do Auschwitz, a w maju 1943 roku obóz przejęło gestapo. Likwidacja nastąpiła 2 listopada 1943 roku, kiedy około 40 osób wywieziono w głąb Niemiec.

W Krzeszowicach Wikipedia podaje wyłącznie, że 1 kwietnia 1941 roku z miasta wysiedlono 481 osób narodowości żydowskiej, a po wojnie wróciło tam 46 osób pochodzenia żydowskiego. Nie ma w tym źródle opisu getta ani dalszych losów wysiedlonych, więc nie rozstrzygamy ich tutaj.

Gdzie szukać dalej

Getto krakowskie w Podgórzu, zamknięte w marcu 1941 roku i zlikwidowane w marcu 1943 roku, opisuje osobna karta; upamiętnia je pomnik na placu Bohaterów Getta. Wielu mieszkańców gett opisanych wyżej deportowano do obozu Auschwitz-Birkenau, a w Oświęcimiu pamięć o miejscowej społeczności zachowuje Park Pamięci Wielkiej Synagogi. Szczegółowe dane o każdym getcie można sprawdzić w opracowaniach Żydowskiego Instytutu Historycznego i w Wirtualnym Sztetlu, a informacje o upamiętnieniu w lokalnych muzeach i urzędach miast.