Architekt w Oddziale Grobów Wojennych

Dušan Jurkovič (1868-1947) był słowackim architektem, wykształconym w Wiedniu, który przed wojną zajmował się budownictwem ludowym i projektował między innymi schroniska na Pustevnach w Beskidzie Morawsko-Śląskim. W czasie I wojny światowej zgłosił się do armii austro-węgierskiej jako jednoroczny ochotnik. Według Wikipedii w latach 1916-1918 pracował w Oddziale Grobów Wojennych c. i k. Komendantury Wojskowej w Krakowie jako kierownik, projektant i nadzorca budowy cmentarzy w okręgu żmigrodzkim, jednym z okręgów cmentarnych Galicji Zachodniej, z siedzibą w Nowym Żmigrodzie. Cały system tych cmentarzy opisujemy w osobnym artykule.

Wikipedia podaje, że w okręgu żmigrodzkim powstało 31 cmentarzy, a Jurkovič osobiście zaprojektował około 35 cmentarzy, więc część jego projektów powstała także poza tym okręgiem. Jego krzyże nagrobne wykorzystywano również w innych okręgach. Wikipedia zalicza do jego dzieł gontynę na cmentarzu nr 123 w Łużnej-Pustkach, ale sam cmentarz zaprojektował według niej Jan Szczepkowski, a Jurkovič dokończył go, projektując gontynę w 1917 roku. Pisaliśmy o tym w artykule o Pustkach. Tak samo cmentarz nr 120 w Łużnej-Podbrzeziu nie jest jego dziełem.

Cechy projektów

Wikipedia zaznacza, że twórczość Jurkoviča wyróżniała się wśród projektantów zachodniogalicyjskich cmentarzy dwiema cechami: inspiracją budownictwem regionalnym i wyczuciem górskiego krajobrazu. Projektował głównie w drewnie, opierając się na rozwiązaniach, które karpaccy cieśle stosowali od wieków. Zaprojektował kilkanaście wersji drewnianych krzyży nagrobnych oraz duże krzyże pomnikowe, pojedyncze i zbiorowe. Zdarzały się też projekty krzyży kamiennych i żeliwnych z dekoracją palmetową, które można spotkać na cmentarzach nr 8 w Nowym Żmigrodzie i nr 11 w Woli Cieklińskiej. Hasło Wikipedii podaje także, że jego rozwiązania uważano powszechnie za najbardziej udane kompozycyjnie i krajoznawczo w całej Galicji Zachodniej.

Cmentarz nr 46 w Koniecznej

Cmentarz nr 46 leży w partii szczytowej wzniesienia Beskidek, w pobliżu granicy polsko-słowackiej. Na powierzchni nieco ponad 2000 m² pochowano 303 żołnierzy poległych w styczniu i lutym 1915 roku: 168 austro-węgierskich i 135 rosyjskich. Tożsamość 163 z 168 żołnierzy austriackich jest znana, nie zidentyfikowano 5 austro-węgierskich i 134 rosyjskich. Groby tworzą 6 mogił zbiorowych i 48 pojedynczych.

Plan cmentarza jest zbliżony do krzyża łacińskiego. Ogrodzenie tworzą drewniane sztachety łączące kamienne słupki z gontowymi daszkami. Główny element to dwukondygnacyjna kamienna wieża o wysokości 20 m, stojąca na kamiennym tarasie, z wysokim dachem gontowym i żelaznym krzyżem. Na górnej kondygnacji umieszczono drewniane krzyże łacińskie, a na dolnej tablice z niemieckimi inskrypcjami. Pola żołnierzy austro-węgierskich zdobią krzyże łacińskie, rosyjskich krzyże patriarchalne. Wikipedia podaje, że cmentarz zbudowano w 1915 roku, a konserwowano go w latach sześćdziesiątych XX wieku. Ten rok różni się od lat 1916-1918, w których według hasła o Jurkoviču pracował on w oddziale, a źródła nie wyjaśniają tej rozbieżności.

Cmentarz nr 51 na Rotundzie

Cmentarz na szczycie góry Rotunda koło Regietowa ma plan koła, otoczonego kamiennym murkiem, z drewnianą bramą między kamiennymi słupami. Pochowano na nim 54 żołnierzy poległych w lutym i marcu 1915 roku: 42 austro-węgierskich i 12 rosyjskich. Pierwotnie stało tu pięć drewnianych wież-krzyży w stylistyce łemkowskiej, środkowa o wysokości 16 m i cztery boczne po 12 m. Na kamiennej tablicy z krzyżem maltańskim umieszczono niemiecki czterowiersz Hansa Hauptmanna.

Jak podaje Wikipedia, w maju 1979 roku wszystkie wieże były jeszcze oszalowane, w 1980 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków, ale prac nie podjęto, a do początku XXI wieku zachowały się fragmenty trzech wież. Od 1995 roku teren oczyszczano z pomocą Austriackiego Czarnego Krzyża, a z inicjatywy Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w Warszawie powstał komitet odbudowy. Według portalu Visit Małopolska wieże odbudowano kolejno w 2008, 2009, na przełomie 2014 i 2015 oraz w 2016 roku. Źródła różnie określają czas całej odbudowy: Visit Małopolska podaje lata 2004-2017, portal Góry dla Ciebie 2004-2016. Portal ten wymienia też Austriacki Czerwony Krzyż jako wspierającego, podczas gdy Wikipedia pisze o Czarnym Krzyżu.

Cmentarz nr 60 na Przełęczy Małastowskiej

Cmentarz leży w zachodniej części przysiółka Pętna w Małastowie, w pobliżu schroniska na Magurze Małastowskiej. Pochowano na nim 174 żołnierzy austro-węgierskich. W osi cmentarza stoi drewniana kaplica z kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej i tablicą z niemieckim tekstem, w tłumaczeniu: „Pamiętajcie w swoich pełnych szczęścia dniach, że na tej ziemi gorzał zaciekły bój, że tu tysiące odniosło śmiertelne rany, aby wokół was rozkwitało błogosławieństwo słońca”.

Wikipedia zaznacza, że cmentarz był wielokrotnie remontowany, nie zawsze starannie, i nie ma dziś wszystkich pierwotnych elementów, między innymi furtki w bramie i dwóch dużych krzyży na kwaterach przed pomnikiem. Znajduje się tam drewniana macewa żołnierza austriackiego wyznania mojżeszowego, Mendla Broda z 4. Batalionu Strzelców Polowych. To kopia z 2003 roku, postawiona w miejscu oryginału, którego nie odtworzono podczas jednego z remontów.

Cmentarz nr 62 w Banicy

Cmentarz nr 62 w przysiółku Banica w Krzywej zajmuje około 300 m². Ma plan nieregularnego wieloboku, a jego centralnym elementem był wysoki, bogato zdobiony drewniany krzyż przy zachodnim ogrodzeniu. W 1993 roku cmentarz zdewastowano podczas rekultywacji terenu, a w 2006 roku odnowiono go, ustawiając nowe krzyże nagrobne i krzyż pomnikowy. W 5 mogiłach zbiorowych i 14 grobach pojedynczych spoczywa 52 żołnierzy poległych w styczniu i marcu 1915 roku: 11 austro-węgierskich i 41 rosyjskich.

Inne cmentarze okręgu

Portal Góry dla Ciebie wymienia wśród cmentarzy Jurkoviča także nr 4 w Grabie, na planie kwadratu z drewnianą gontyną pośrodku, oraz nr 6 w Krempnej, z pomnikiem na kamiennych filarach.