Wysowa-Zdrój leży w dolinie górnej Ropy, w zachodniej części Beskidu Niskiego, blisko granicy ze Słowacją. Wieś założono w drugiej połowie XIV wieku przy szlaku handlowym na Węgry. Przez wieki była łemkowska, a w XIX wieku zaczęła się rozwijać jako uzdrowisko. Te dwie historie przeplatają się tu do dziś: w parku zdrojowym stoi pijalnia, a kilka kroków dalej drewniana cerkiew z 1779 roku.

Pierwsze łazienki: trzy wersje dat

Wody mineralne Wysowej znano od dawna. Według Wikipedii w 1775 roku kąpieli zażywał tu ówczesny właściciel wsi Maciej Lanckoroński, a w 1790 roku Urszula z Morsztynów Dębieńska wybudowała sobie pierwszą łazienkę. Zalążkiem publicznego uzdrowiska stał się budynek wzniesiony w 1812 roku przez wójta Ignacego Czechowicza, a w 1824 roku zakład rozbudowano.

Daty pierwszych urządzeń kąpielowych różnią się w zależności od źródła. Blog wydawcy map Compass podaje rok 1808, portal VisitMalopolska pisze, że lecznicze właściwości wód zaczęto wykorzystywać po 1812 roku, gdy zbudowano pierwsze łazienki zdrojowe, a Wikipedia wskazuje 1790 dla prywatnej łazienki i 1812 dla zakładu publicznego. Dokładnego roku nie rozstrzyga żadne z tych opracowań, a każde opisuje nieco inny etap: od prywatnej łazienki po publiczny zakład.

Sława sprzed pierwszej wojny

Po okresie zastoju tereny podupadającego zdrojowiska nabył w 1880 roku Abraham Feiber i zaczął je zagospodarowywać. W 1890 roku Wysowa miała nowe łazienki i dwa pensjonaty, a rocznie przybywało około 2 tysięcy kuracjuszy. Reklamą zdroju stało się butelkowanie wód: w 1887 roku napełniano rocznie około 16 tysięcy butelek. Próbki wód wysyłano na wystawy i według Wikipedii otrzymały medale w Przemyślu w 1882 i w Krakowie w 1900 roku.

Największą sławę uzdrowisko zyskało krótko przed pierwszą wojną światową. Wody porównywano wtedy z włoskimi źródłami w Merano, a lekarz Antoni Gluziński zestawiał je z wodami z Ems, Kissingen i Ober-Salzbrunn. To porównania z epoki, nie ranking.

W czasie pierwszej wojny zakład zdrojowy uległ według Wikipedii zniszczeniu. W okresie międzywojennym działał jako małe uzdrowisko, a frekwencja nie przekraczała 700 kuracjuszy rocznie. Wodę stołową Wysowianka butelkowano wtedy ze źródła Józef. Po drugiej wojnie, w 1949 roku, butelkowanie wznowiła spółdzielnia Żwirowiec z Biecza, a od 1 lipca 1959 roku działa tu Państwowy Zakład Uzdrowiskowy Wysowa.

Źródła, pijalnia i tężnia

Wikipedia wymienia jedenaście eksploatowanych źródeł o mineralizacji od 600 do 25 000 miligramów na decymetr sześcienny. Wody zaliczane są do szczaw alkalicznych nasyconych dwutlenkiem węgla. Źródła noszą nazwy Anna, Aleksandra, Bronisław, Franciszek, Henryk, Józef I, Józef II i Słone, a kilka ma tylko numery.

Pijalnia wód mineralnych stoi przy parku zdrojowym. Jest rekonstrukcją pierwotnej budowli z 1933 roku, która według Compassa spłonęła w latach sześćdziesiątych XX wieku. VisitMalopolska podaje, że obecny drewniany pawilon odbudowano w 2006 roku, a poprzedni spłonął pół wieku wcześniej. W parku znajdują się ponadto ogólnodostępne ujęcia solanek Aleksandra i Józef I, a obok stoi stary Dom Zdrojowy z początku XX wieku, dziś mieszczący restaurację i noclegi. Około 100 metrów od pijalni stoi tężnia solankowa, zbudowana według danych o obiekcie w 2023 roku.

Cerkiew św. Michała i łemkowska wieś

Najstarszym zabytkiem Wysowej jest drewniana cerkiew św. Michała Archanioła z 1779 roku, wzniesiona w miejscu świątyni spalonej w 1777 roku. To budowla dwudzielna typu zachodniołemkowskiego. Wnętrze zdobi późnobarokowy ikonostas. Dawniej była greckokatolicka, dziś jest siedzibą parafii prawosławnej. Wpisana jest na małopolski Szlak Architektury Drewnianej, podobnie jak kościół Wniebowzięcia NMP z lat 1936-38, zbudowany z myślą o gościach uzdrowiska. W okolicy zachowały się inne cerkwie, na przykład cerkiew w Uściu Gorlickim z 1786 roku.

Wysiedlenia lat 1945-1947

Przed II wojną światową Wysowa była wsią w większości łemkowską. Źródła podają różne liczby. Serwis Apokryf Ruski, powołujący się na Kubijowycza, wymienia 730 mieszkańców w 1939 roku: 650 Ukraińców, czyli Łemków, 40 Polaków i 40 Żydów. Compass pisze o około 800 mieszkańcach, z czego 700 miało być Łemkami. Różnice dotyczą zarówno liczb, jak i nazewnictwa, więc podajemy je tak, jak występują w źródłach.

Po II wojnie światowej łemkowskich mieszkańców Wysowej przesiedlono: w latach 1945-1946 do Ukraińskiej SRR, a w 1947 roku, w akcji „Wisła”, na tak zwane Ziemie Odzyskane. Część rodzin wróciła w latach pięćdziesiątych i podtrzymuje tradycje przodków. Lokalne opracowania podają liczby wysiedlonych z poszczególnych transportów, ale nie udało się ich potwierdzić w publikacjach źródłowych, dlatego ich tu nie przytaczamy.

Jawor: góra i przekaz o objawieniach

Na zboczu góry Jawor stoi cerkiew Opieki Matki Bożej, zbudowana w 1929 roku. Dla Łemków Jawor jest świętą górą. Według przekazu wiernych w 1925 roku jedna z mieszkanek Wysowej doświadczyła tu objawienia Matki Bożej. Zgodnie z tym przekazem postawiono tam krzyż, wzniesiono kaplicę i namalowano ikonę, a z miejsca objawienia wytrysnęło źródło. Opisujemy tu wyłącznie tradycję miejsca, tak jak przekazują ją źródła turystyczne, bez jej oceny.

Po wojnie budynek był w latach 1969-2017 użytkowany jako prawosławny, a od 2017 roku jest greckokatolickim sanktuarium. Pielgrzymki przybywają zarówno z Polski, jak i ze Słowacji, a uroczystości odbywają się 12 lipca i 14 października. Powstanie monasteru Opieki Matki Bożej, prawosławnego klasztoru męskiego w Wysowej, nawiązuje do tych objawień według opisu obiektu.

Góry wokół zdroju

Wokół uzdrowiska wznoszą się szczyty Gór Hańczowskich. Szlak z Wysowej prowadzi na Kozie Żebro i na Lackową, najwyższy szczyt polskiej części Beskidu Niskiego. Teren leśny w gminie Uście Gorlickie objął w 2024 roku rezerwat Markowiec-Gródek, chroniący buczynę karpacką, a w pobliżu leży Jezioro Klimkowskie.