Lekarz, który przyjechał na wakacje w 1873 roku

Tytus Chałubiński, urodzony w 1820 roku w Radomiu profesor patologii, przyjechał do Zakopanego z rodziną na wakacje w lipcu 1873 roku, z namowy aktorki Heleny Modrzejewskiej. Tak podaje Wikipedia. To data pierwszego pobytu, o którym biografia coś wie: o wcześniejszych wycieczkach tatrzańskich Chałubińskiego nie zachowały się bliższe szczegóły, a pobyt z 1873 roku nazwano pierwszą po kilkunastoletniej przerwie bytnością na Podhalu. Można więc powiedzieć, że był w Tatrach wcześniej, ale od 1873 roku wracał co lato.

Tamto lato zmieniło jego związek z miejscem. 3 sierpnia wziął udział w przyjęciu u Ludwiga Eichborna, gdzie poparł projekt założenia Towarzystwa Tatrzańskiego, a 1 września wybuchła w Zakopanem epidemia cholery. Według Wikipedii Chałubiński, mimo braku podstawowego wyposażenia, zaczął ją zwalczać: sprowadził na własny koszt z Krakowa lekarstwa i ponad pół tony żywności, kazał usunąć zanieczyszczone studnie, a do 10 października zachorowania ustały. Odtąd górale darzyli go szacunkiem, a on, jak czytamy, rokrocznie spędzał lato w Zakopanem.

Czym były „wycieczki bez programu”

Od roku 1876 Chałubiński zbierał mchy tatrzańskie podczas wypraw, które nazywał „wycieczkami bez programu”. Nazwa wzięła się od podtytułu jego książki „Sześć dni w Tatrach”, wydanej w 1879 roku, jedynej jego książki o tej tematyce. Opisał w niej wyprawę z 7-12 września 1878 roku, podczas której ponownie wszedł na Gerlach, a potem na Wysoką, Rysy i Murań.

Wikipedia opisuje to przedsięwzięcie jako nowy styl wędrówek. Za profesorem szła liczba turystów i obszerny tabor góralski: przewodnicy, tragarze i muzykanci. Nocowano przeważnie w przygodnych miejscach, w wyższych partiach dolin, a wieczory mijały na pogadankach, muzyce i tańcach przy ognisku. Celem były wrażenia estetyczne i sportowe, a także badanie zjawisk przyrodniczych, poprawa zdrowia uczestników i kształcenie nowych przewodników. Wycieczki prowadzili Szymon Tatar starszy, Maciej Sieczka, Jędrzej Wala starszy i Wojciech Roj starszy. Najintensywniejszy okres taternicki Chałubińskiego przypadł na lata 1876-1878. Ostatnią taką wyprawę zorganizował w lipcu 1887 roku, na Rohacze, i tam dotknął go udar mózgu; przeżył, ale pozostał połowicznie sparaliżowany. Zmarł w Zakopanem 4 listopada 1889 roku.

Sabała: co wiadomo, a co jest opowieścią

Stałym uczestnikiem tych wypraw był Jan Krzeptowski, zwany Sabałą. Według Wikipedii urodził się 26 stycznia 1809 roku w Kościelisku, zmarł 8 grudnia 1894 roku w Zakopanem i został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku. Był góralem, muzykantem, myśliwym i gawędziarzem, honorowym przewodnikiem tatrzańskim. Nazwisko Krzeptowski jest przybrane, wcześniej on i jego bracia nosili nazwisko Gąsienica.

O młodości źródło pisze ostrożnie: był kłusownikiem, a podobno także zbójnikiem. Że brał udział w powstaniu chochołowskim, a po jego upadku przez krótki czas siedział w austriackim więzieniu, hasło podaje wprost, ale to wciąż jedno źródło. Z takich opowieści składa się dużo z jego legendy. Wiadomo natomiast, że towarzyszył Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w górskich wyprawach, a jego gawędy ogłosili drukiem inni: Bronisław Dembowski w 1892 roku i Andrzej Stopka Nazimek w 1897 roku. Henryk Sienkiewicz napisał w 1884 roku „Sabałową bajkę”. Witkiewicz nazwał Sabałę „Homerem Tatr”.

Najbardziej znana anegdota to napad zbójecki zainscenizowany dla Heleny Modrzejewskiej, w którym Sabała wystąpił jako harnaś. Jest to przekaz z literatury, nie dokument. Rodzinny dom Sabały na Krzeptówkach, Chata Sabały, jest wpisana do rejestru zabytków. Wikipedia podaje, że ekspozycja Muzeum Tatrzańskiego mieściła się tam w latach 1979-1984. Wspólny pomnik Sabały i Chałubińskiego odsłonięto w 1903 roku w centrum miasta, według projektu Stanisława Witkiewicza.

Towarzystwo Tatrzańskie i drogi do uzdrowiska

Towarzystwo Tatrzańskie założono według Wikipedii 31 grudnia 1873 roku jako Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie, zarejestrowano 19 marca 1874 roku z siedzibą w Nowym Targu, a w maju 1874 roku zmieniło nazwę i przeniosło się do Krakowa. Chałubiński wymieniany jest wśród założycieli lub uczestników pierwszych prac, obok ks. Józefa Stolarczyka i Waleriana Eljasza-Radzikowskiego. Jego własne członkostwo zwyczajne datuje źródło na rok 1874 lub pierwszą połowę 1875, a członkostwo honorowe na 27 maja 1877 roku. Towarzystwo budowało schroniska i znakowało szlaki, a w 1882 roku otworzyło w Zakopanem Dworzec Tatrzański. Z jego inicjatywy w 1876 roku powstała szkoła snycerska dla ubogich chłopców; Chałubiński był jej inicjatorem. Muzeum Tatrzańskie, które nosi jego imię, zajmuje gmach przy Krupówkach.

Data uzdrowiska jest sporna. Hasło o Zakopanem pisze, że w 1886 roku miejscowość oficjalnie uznano za uzdrowisko, a biografia Chałubińskiego, że status uzyskała w 1885 roku dzięki jego staraniom. Różnica to rok, ale źródła się nie zgadzają i oba tu podajemy. Pewne jest, że w połowie lat siedemdziesiątych Chałubiński zaczął popularyzować klimat Zakopanego jako leczniczy dla chorób układu oddechowego, a w 1889 roku miejscowość liczyła około trzech tysięcy mieszkańców.