Gorce to pasmo w Beskidach Zachodnich, które od zachodu na wschód ciągnie się na około 33 km, przy szerokości rzędu 15 km. Według Wikipedii zajmują około 550 km². Najwyższy jest Turbacz (1310 m n.p.m.), ale o charakterze pasma decydują nie same szczyty, tylko to, co jest między nimi: porośnięte lasem grzbiety poprzecinane polanami, z których w pogodne dni widać Tatry.

Polany: dzieło pasterzy, nie natury

Polany gorczańskie są w większości wytworem człowieka. Według Gorczańskiego Parku Narodowego i Wikipedii powstały w XIV wieku, gdy na te tereny dotarli osadnicy wołoscy z kulturą pasterską. Las wypalano i wycinano, a powstałą łąkę utrzymywano wypasem i koszeniem. Wikipedia łączy z tym nawet nazwę pasma: według hasła o Gorcach pochodzi ona prawdopodobnie od słowa gorzeć, a ta sama etymologia pojawia się przy szczycie Gorc, którego nazwa może wskazywać na polany uzyskiwane metodą żarową. To hipoteza, nie ustalony fakt.

Wołoskie ślady zostały także w nazwach. Przy szczycie Przysłop (1187 m) Wikipedia przypomina, że prisłop w języku Wołochów, założycieli Ochotnicy, oznaczał przełęcz.

Po II wojnie światowej wypas ustał i polany zaczęły zarastać borówczyskami, a potem lasem. Park narodowy podaje, że prowadzi dziś ochronę czynną: na Hali Długiej wprowadzono ponownie wypas owiec, a niektóre polany, jak Jaworzyna Kamienicka, są wykaszane. Powód jest przyrodniczy: z polanami związanych jest według parku około 130 gatunków roślin, a na polanach rośnie 13 gatunków storczykowatych.

Polana, na którą naprawdę warto wyjść dla widoku, to Kudłoń. Kudłoń (1274 m) jest czwartym szczytem pasma pod względem wysokości i najwybitniejszym w granicach parku. Sam wierzchołek jest zalesiony i bez widoków, panoramę daje dopiero polana na północnym stoku.

Gorczański Park Narodowy

Park utworzono w 1981 roku na podstawie uchwały Rady Ministrów z 8 sierpnia 1980 roku. Zajmuje 70,30 km², a jego otulina około 166 km². Siedziba dyrekcji jest w Porębie Wielkiej. Ochrona przyrody zaczęła się tu jednak wcześniej: w 1927 roku właściciel tych terenów Ludwik Wodzicki z Poręby Wielkiej utworzył rezerwat imienia Władysława Orkana na około 114 ha. Wątek Orkana wraca poniżej, bo rezerwat i pisarz pochodzą z tej samej wsi.

Las pokrywa według Wikipedii 95 procent powierzchni parku: świerk, buk i jodła, z domieszką modrzewia, jaworu i jesionu. Park wylicza ponad 900 gatunków roślin naczyniowych i 185 gatunków kręgowców, a wśród nich wilka, rysia i niedźwiedzia brunatnego. Symbolem parku jest salamandra plamista. Szczegółowy opis znajdziesz w karcie Gorczańskiego Parku Narodowego.

Warto zapamiętać pewną niejasność. Najwyższym szczytem w granicach parku jest Jaworzyna Kamienicka (1288 m), a według Wikipedii sam szczyt Turbacza leży poza głównymi granicami parku, choć park obejmuje masyw Turbacza i Gorca. Dlatego w różnych opisach Turbacz bywa raz w parku, raz obok niego.

Turbacz: schronisko, muzeum i kaplica

Na Turbaczu schodzą się granice pięciu miejscowości: Łopusznej, Waksmunda, Obidowej, Poręby Wielkiej i Szczawy. Schronisko PTTK stoi na wysokości około 1283 m. Poprzednie schroniska nie miały szczęścia: pierwsze z 1925 roku spłonęło w nocy z 16 na 17 listopada 1933, prawdopodobnie podpalone przez kłusowników, drugie spalili 12 listopada 1943 roku partyzanci. Jedno ze źródeł opisuje je jako pierwsze schronisko w Karpatach Zachodnich zniszczone od początku wojny. Budynek, który stoi do dziś, otwarto 21 sierpnia 1958 roku.

Obok działa placówka, którą źródła nazywają różnie: Muzeum Kultury i Turystyki Górskiej na Turbaczu albo Gorczański Ośrodek Historii Turystyki Górskiej. Powstała 11 maja 1980 roku w drewnianym budynku obok schroniska, a dziś jej ekspozycja jest w samym schronisku.

Na polanie Rusnakowej, poniżej szczytu, stoi kaplica z napisem "Pasterzowi pasterze". Wikipedia nazywa ją Kaplicą Papieską, strona parku Pasterską. Zbudowano ją w 1979 roku, a Jan Paweł II otrzymał jej klucze, choć jej osobiście nie poświęcił. Gorce były dla Karola Wojtyły miejscem częstych wypraw: według parku w nocy z 17 na 18 września 1953 roku odprawił mszę w szałasie na hali Turbacz. Od 2003 roku w trzecią niedzielę września odprawia się tam mszę przy Szałasowym Ołtarzu, a w drugą niedzielę sierpnia przy kaplicy odbywa się Święto Gór.

Dom pisarza na stoku Pustki

Władysław Orkan urodził się 27 listopada 1875 roku w Porębie Wielkiej, a zmarł 14 maja 1930 roku w Krakowie. Pochowano go najpierw na Cmentarzu Rakowickim, rok później przewieziono go do Zakopanego, na Pęksowy Brzyzek. Pseudonim Orkan miał oddawać "buntowniczy" duch Podhala. Pisarz był współzałożycielem Związku Podhalan, napisał między innymi "Komorników" (1900), "W roztokach" (1903) i "Drzewiej" (1912).

Za honorarium za "W roztokach" zbudował na stoku Pustki dom, dziś Orkanówkę. Tu źródła się rozchodzą: Wikipedia podaje, że dom wzniesiono latem 1905 roku i że nigdy go w pełni nie wykończono z powodów finansowych, a karta muzeum mówi o ukończeniu prac wiosną 1906 roku. Orkanówka stoi na wysokości 760 m, w przysiółku Zagronie, przy szlaku prowadzącym w stronę Turbacza. Drewniany dom jest w stylu zakopiańskim, a jego strop tworzy 36 belek, z których każda ma inne rzeźbienie. Wystawy pokazują drogę literacką pisarza i kulturę Zagórzan. Drugą placówkę poświęconą Orkanowi, w drewnianym kościele w Rabce-Zdroju, opisujemy w tekście o uzdrowisku.

Schroniska na grzbietach i wieże widokowe

Gorce nie mają wielu schronisk, ale ich rozmieszczenie wyznacza trasy. Schronisko PTTK na Starych Wierchach stoi na leśnej polanie w zachodniej części pasma, na wysokości 968 m, i nosi imię Czesława Trybowskiego. Z polany widać Tatry, Beskid Spiski i Babią Górę. Na grzbiecie biegnącym od Turbacza w stronę Rabki leży Schronisko PTTK na Maciejowej, które Wikipedia nazywa bacówką. Nazwa myli, bo budynek stoi na polanie Przysłop, na wysokości 852 m, około kilometra od szczytu Maciejowej. O historii pozostałych schronisk PTTK w Beskidach piszemy osobno, w tekście o schroniskach Beskidów i Pienin.

Widoki zapewniają też dwie drewniane wieże. Na szczycie Gorca (1228 m) wieżę ukończono w 2015 roku w ramach programu "Enklawa aktywnego wypoczynku w sercu Gorców": ma zadaszony taras z opisanymi panoramami. Wieża na Magurkach w bocznym grzbiecie, przy granicy parku, stoi na szczycie o wysokości 1108 m n.p.m., ma 30 m wysokości, a z jej platformy widać Gorce, Beskid Sądecki, Beskid Wyspowy i Tatry (karta wieży na Magurkach).

Kto chce zobaczyć, jak wyglądała gorczańska kultura górali, może zajrzeć do Skansenu Studzionki w Ochotnicy Górnej. To prywatne muzeum etnograficzne: w latach 50. XX wieku krakowski skrzypek Zygmunt Stypa zaczął zbierać przedmioty gorczańskich górali, a zbiory wypełniły zbudowany przez niego dom.