W południowej Małopolsce, od okolic Nowego Sącza po Pogórze Wiśnickie, działa kilka niewielkich muzeów poświęconych temu, co daje wieś: miodowi i mlekowi. Trzy pokazują pszczelarstwo od dawnych barci po współczesną pasiekę, jedno dawną mleczarnię. Żadne nie jest wielką instytucją, ale razem składają się na wycieczkę po zawodach, które ukształtowały tutejszy krajobraz.

Od barci do ula

Bartnictwo, czyli dawne pszczelarstwo leśne, polegało na chowie pszczół w naturalnych lub wydrążonych dziuplach drzew, zwanych barciami. Według Wikipedii szczytowy rozwój tego zawodu w Polsce przypadał na XVI i XVII wiek, a w XIX wieku zaczął zanikać wraz z rozwojem pszczelarstwa ulowego. Prawa bartników spisano w statutach wiślickich w 1347 roku, uznawanych za najstarszą kodyfikację polskiego prawa. W grudniu 2020 roku kulturę bartniczą wpisano na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO; Polska złożyła wniosek razem z Białorusią.

Ślad tego zawodu zachował się w nazwach miejscowości, na przykład w Bartnem w Beskidzie Niskim, o którym jest osobny artykuł na portalu. Dziś o pszczołach najłatwiej dowiedzieć się w muzeach prywatnych, które powstały z pasji pszczelarzy.

Kamianna i Stróże: ule, narzędzia i pasieka

Muzeum Pszczelarstwa w Kamiannej jest prywatne i mieści się na terenie Pasieki Barć. Składają się na nie dwie ekspozycje. Pierwsza opowiada o ks. dr. Henryku Ostachu, kapłanie i pszczelarzu, wieloletnim prezesie Polskiego Związku Pszczelarskiego. Druga pokazuje urządzenia i narzędzia pszczelarskie z ostatnich dwustu lat. Obok stoi Zagroda Bartnik, skansen uli figuralnych i rzeźb, między innymi św. Ambrożego, patrona pszczelarzy. W pobliżu jest też Dom Pszczelarza Polskiego Związku Pszczelarskiego.

Muzeum Pszczelarstwa w Stróżach nosi imię Bogdana Szymusika, krakowskiego pszczelarza i kolekcjonera, którego zbiór uli stał się podstawą ekspozycji. Muzeum założono w 2000 roku, a według Wikipedii działa w formie skansenu. Są tu wystawy o wnętrzu ula i życiu pszczół oraz o historii pszczelarstwa, z publikacjami z XVII-XIX wieku, a w plenerze kolekcja ponad stu uli o fantazyjnych kształtach, na przykład mnicha, diabła czy chaty góralskiej. Dwa ule pochodzą z 1822 roku: kłodowy na pięć rodzin pszczelich i snozowy. Do zbiorów należy także 15-metrowy pomnik pszczoły Karpacka Barć Milenijna, w której mieści się czynny ul.

Apilandia w Kleczy Dolnej

Apilandia to interaktywne centrum pszczelarstwa, muzeum nauki i park tematyczny w zabytkowych podziemiach dawnego folwarku w Kleczy Dolnej. Otwarto je 25 sierpnia 2018 roku. Folwark Przecława Sławińskiego z początku XX wieku po 1944 roku upaństwowiono i przemianowano na Państwowy Ośrodek Maszynowy. Remont podziemi pod potrzeby centrum trwał ponad dwa lata.

W czterech salach jest kilkadziesiąt interaktywnych eksponatów. Tematy to ochrona pszczół, praca w pasiece od budowy ula po wirowanie miodu, powstawanie sprzętu pszczelarskiego oraz biologia i zwyczaje pszczół. Zwiedzający odwiedzają też pasiekę edukacyjną w kapeluszach ochronnych. Wikipedia nazywa Apilandię jedynym tego typu miejscem w Polsce poświęconym pszczelarstwu; to opis jednego źródła i dlatego podajemy go z zastrzeżeniem.

Muzeum Mleczarstwa w Królówce

Muzeum Mleczarstwa w Królówce w powiecie bocheńskim jest oddziałem Muzeum Ziemi Wiśnickiej w Nowym Wiśniczu i mieści się w budynku dawnej mleczarni. Założył ją w 1888 roku miejscowy proboszcz. Od 1896 roku zakład działał jako spółka mleczarska, potem jako spółdzielnia, a po II wojnie światowej w ramach okręgowej spółdzielni mleczarskiej. Pracował nieprzerwanie do lat 70. XX wieku, a w 1991 roku budynek przejęła gmina Nowy Wiśnicz. Produkowano tu masło, sery, śmietanę i maślankę, które według zachowanych dokumentów trafiały na dwór cesarza Franciszka Józefa I.

W muzeum stoją kompletne maszyny i urządzenia do produkcji wyrobów z mleka, część z XIX wieku, oraz dokumenty dotyczące pracy zakładu. Pokazuje ono, jak wyglądała przetwórnia mleka, zanim przejęły ją duże zakłady. Ponieważ to oddział muzeum, godziny zwiedzania warto sprawdzić wcześniej u Muzeum Ziemi Wiśnickiej.