Rosyjski ukaz z 1869 roku: Skała i Wolbrom

Miasta Małopolski traciły prawa miejskie w dwóch dużych falach, w dwóch różnych państwach i z różnych powodów. Wikipedia zaznacza, że przyczyny degradacji bywały głównie ekonomiczne, bo osady były małe, a ich mieszkańcy żyli z rolnictwa, a niekiedy polityczne, na przykład po powstaniu styczniowym.

Pierwsza fala dotyczyła zaboru rosyjskiego. Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869 roku pozbawił praw miejskich 336 miast Królestwa Polskiego. Listy miast ogłaszano w dwudziestu postanowieniach, wydanych między 29 października 1869 a 12 listopada 1870 roku, a w życie wchodziły etapami od 13 stycznia 1870 do 1 lutego 1871 roku. Dlatego w opisach jednego miasta spotyka się rok 1869, a w opisach innego 1870, choć chodzi o tę samą reformę.

W dzisiejszej Małopolsce jej skutki odczuły między innymi Skała, Wolbrom, Proszowice i Słomniki. Skała, według hasła o niej lokowana 10 listopada 1267 roku z inicjatywy klaryski Salomei, utraciła prawa miejskie w 1870 roku, a siedzibę gminy przeniesiono do pobliskiej wsi Minoga. W XIX wieku miasto traciło znaczenie, między innymi dlatego, że granica państwowa oddzieliła je od Krakowa, z którym wiązały je wielowiekowe stosunki handlowe. Wolbrom, lokowany w 1327 roku, stracił prawa w 1869 roku, według jednego z haseł Wikipedii 13 stycznia 1870 roku.

Powrót do statusu miasta trwał różnie długo. Wolbrom odzyskał go według Wikipedii w 1930 roku, Proszowice w 1923, a Słomniki w 1917 roku. Skała czekała najdłużej: w 1987 roku uchwała Rady Państwa PRL ponownie nadała jej status miasta, ponad sto lat po degradacji.

Galicja i reforma z lat 1933-1934

W Galicji, a po 1918 roku w województwach południowych, słowo miasto było mniej jednoznaczne niż dziś. Gmina miejska mogła mieć status miasta, miasteczka, a w kilku przypadkach była wręcz wsią. O podziale decydowały ustawy z 1889 i 1896 roku. Zestawienie w Wikipedii opisuje, że ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego z 1933 roku przewidywała znoszenie miast mniejszych niż trzy tysiące mieszkańców, a ustawa z 1896 roku przestała obowiązywać do lipca 1934 roku. Część małych miejscowości uratowały indywidualne rozporządzenia, które uznały je za miasta. Pozostałe utraciły status gmin miejskich i stały się gminami wiejskimi.

Wśród małopolskich miejscowości, które według tego zestawienia ten status utraciły, są Wojnicz, Ciężkowice, Wiśnicz Nowy, Uście Solne, Lanckorona, Czarny Dunajec, Alwernia, Bobowa i Lipnica Murowana. Jak widać, nie chodzi o reformę dotykającą wyłącznie najmniejszych osad. Część z nich miała wielowiekową tradycję miejską.

Wojnicz należy do najstarszych ośrodków Małopolski: siedziba dawnej kasztelanii, według hasła o nim posiadał prawa miejskie w latach 1278-1934. Daty utraty nie podają jednak wszystkie fragmenty tego samego hasła tak samo. Zestawienie miejscowości pozbawionych praw miejskich wiąże zmianę z 1 sierpnia 1934 roku, a kronika w haśle o Wojniczu wymienia 1 kwietnia 1935 roku. Prawa odzyskał 1 stycznia 2007 roku.

Bobowa, według hasła o niej miasto w latach 1339-1934, była potem do końca 2008 roku wsią, a 1 stycznia 2009 roku odzyskała status miasta. W Bobowej stoją między innymi Dwór Długoszowskich, zwany w mieście zamkiem, oraz synagoga w Bobowej.

Kto odzyskał, a kto nie

Z miejscowości, które w 1934 roku straciły status miejski, część wróciła do niego po latach: Alwernia w 1993, Wiśnicz Nowy w 1994, Ciężkowice w 2000, Wojnicz w 2007, Bobowa w 2009, a Czarny Dunajec w 2023 roku. Wszystkie te daty pochodzą z jednego zestawienia i warto je traktować jako stan na dzień jego sporządzenia.

Lipnica Murowana jest przykładem miejscowości, która nie wróciła. Lokował ją w 1326 roku Władysław Łokietek, a w 1370 roku królowa Elżbieta Łokietkówna nadała jej prawo magdeburskie. Przez wieki była miastem królewskim w powiecie sądeckim, a według hasła o niej prawa miejskie posiadała w latach 1326-1934. Dzisiaj jest wsią, siedzibą gminy. W sąsiedniej Lipnicy Dolnej stoi Dwór Ledóchowskich, w którym mieszkały późniejsza święta Urszula i błogosławiona Maria Teresa.

Historie tych miejscowości pokazują, że prawa miejskie w Małopolsce nie były nadane raz na zawsze. Wiele miast traciło je i odzyskiwało w zależności od rządów, prawa i polityki administracyjnej państwa, w którym akurat się znajdowały.