Miechów, miasto na Wyżynie Miechowskiej, przez ponad 650 lat był siedzibą zakonu, którego nazwa pochodzi od Grobu Chrystusa w Jerozolimie. Kanonicy Regularni Grobu Bożego, w Polsce zwani miechowitami, wzięli swoją nazwę właśnie od tego miasta. Ich dzieje zaczynają się od jednego fundatora i kończą w 1819 roku decyzją władz zaboru rosyjskiego.

Jaksa Gryfita i pielgrzymka do Ziemi Świętej

Fundatorem był Jaksa Gryfita, zwany Jaksą z Miechowa, możnowładca małopolski, który według Wikipedii urodził się w 1120 roku i zmarł około 1176. Pochodzenie Jaksy nie jest pewne, choć większość badaczy przypisuje go rodowi Świebodziców-Gryfitów. Część historyków uważa go za tę samą postać co Jaksę z Kopanicy, który w 1145 roku ożenił się z Agapią, córką Piotra Włostowica, a później panował w Köpenick. Tożsamość obu Jaks pozostaje więc przedmiotem sporu.

Biogram w Wikipedii podaje, że w 1162 roku Jaksa wyruszył na pielgrzymkę do Ziemi Świętej i wrócił po roku, przywożąc kanonika bożogrobców Marcina Gala. Wówczas ufundował klasztor w Miechowie. Hasło o samym mieście mówi, że sprowadził z Jerozolimy kilku rycerzy zakonu bożogrobców oraz kilku kanoników reguły św. Augustyna i wystawił im kolegiatę oraz klasztor w 1162 roku. Jako uposażenie dał im wsie Miechów, Zagórzyn i Komorów.

Źródła rozchodzą się co do roku. Wikipedia w haśle o mieście i w biogramie Jaksy podaje 1162, ale hasło o bazylice, hasło o zakonie i strona parafii bazyliki wskazują 1163. Parafia dodaje, że Jaksa zabrał ze sobą zakonnika bożogrobcę oraz ziemię z Grobu Chrystusa. Z tych opracowań nie wynika, czy rozbieżność bierze się z różnego liczenia wyprawy i fundacji, więc oba roczniki trzeba traktować jako przybliżone.

Skąd wziął się zakon

Według Wikipedii zakon założył w Jerozolimie w 1099 roku Gotfryd z Bouillon, regułę św. Augustyna przyjął w 1114 roku, a potwierdzenie papieskie uzyskał w 1122. Ta sama encyklopedia podaje, że w XVI wieku w Polsce istniało 32 ośrodki bożogrobców. Główny klasztor w Miechowie był ich centrum, a z czasem otrzymał liczne nadania od książąt i biskupów. Dokument patriarchy Monachosa z 1198 roku potwierdzał według strony parafii niezależność klasztoru miechowskiego.

Miasto pod władzą klasztoru

Miasto było własnością klasztoru. Prawa miejskie na prawie niemieckim nadał mu w 1290 roku Przemysł II. W 1294 roku Miechów dwukrotnie najechał i złupił Bolesław I mazowiecki, w czasie walk książąt o tron krakowski. W 1311 roku oddział węgierski na żołdzie Władysława Łokietka usunął z klasztoru bożogrobców, ale Łokietek oddał im go po kilku latach. W wyniku działań wojennych miasto straciło na pewien czas prawa miejskie. W XVIII wieku rajcy miechowscy, chcąc uczcić pamięć Jaksy, ułożyli herb miasta z godła bożogrobców i Gryfa, herbu rodu Gryfitów.

Kościół, który wielokrotnie płonął

Pierwszy kościół poświęcono około 1170 roku. Romańską świątynię zbudowano w latach 1235-1293. Po pożarze w 1379 roku powstała obecna, gotycka bazylika (1394-1406). Wikipedia wymienia też pożary w 1506 i 1745 roku. Po ostatnim kościół przebudowano w stylu późnobarokowym, a prace trwały do 1802 roku. Dziś to trójnawowa bazylika z elementami romańskimi, z trzynastoma ołtarzami i jedną wieżą.

Odrębną budowlą jest kaplica Grobu Bożego, według Wikipedii wzniesiona około 1530 roku jako kopia kaplicy w Jerozolimie. W 2008 i 2009 roku odkryto w niej renesansowe malowidła na kopule. Tytuł bazyliki mniejszej nadał świątyni papież Jan Paweł II w 1996 roku, a strona parafii podaje datę 3 listopada 1996. Szczegółowy opis zabytku zawiera karta bazyliki kolegiackiej Grobu Bożego w Miechowie.

Rok 1819: kasata zakonu

W 1819 roku, na skutek kasaty zakonu bożogrobców w zaborze rosyjskim, Miechów opuścili ostatni zakonnicy. Na ich czele stał proboszcz kościoła Grobu Bożego i zarazem ostatni prepozyt zakonu, Tomasz Nowina-Nowiński. Po kasacie kościół klasztorny stał się ośrodkiem duszpasterskim diecezji. Wikipedia pisze o zakonie w skali kraju: w 1819 roku rosyjskie władze zakon w Polsce zniosły, a ostatni jego członek, Piotr Franciszek Pękalski, zmarł w 1874 roku. W krypcie bazyliki pochowano między innymi Samuela Nakielskiego i Tomasza Nowińskiego.

Co po bożogrobcach zostało

W poklasztornych budynkach działa Muzeum Ziemi Miechowskiej, które przechowuje około dwustu tkanin liturgicznych ze skarbca klasztoru oraz zdigitalizowaną Kronikę Polaków Macieja z Miechowa z 1512 roku. W podziemiach zabudowań poklasztornych działa galeria sztuki współczesnej. Bazylika jest też punktem wyjścia Małopolskiego Szlaku Bożogrobców, który łączy dziesięć zabytkowych kościołów związanych z zakonem.