Katedra na Wawelu pełni od stuleci funkcję nekropolii. Spoczywają w niej władcy, wodzowie i prezydenci, a od 1890 roku także poeci. W tym tekście zebraliśmy, kto i gdzie jest pochowany, z kryptami i datami podanymi według Wikipedii i jej bibliografii. Szczegóły zwiedzania i same wnętrza opisuje karta Bazyliki Archikatedralnej.

Groby królewskie pod katedrą

Pierwsi władcy odrodzonego Królestwa Polskiego po 1320 roku, aż do śmierci Jana Olbrachta w 1501 roku, byli chowani pod pomnikami lub posadzką świątyni. Pierwszą kryptę zbudowano dopiero pod Kaplicą Zygmuntowską. W latach 1872-1877 Teofil Żebrawski, Józef Łepkowski i Jan Matejko kierowali porządkowaniem i urządzeniem krypt, które połączono nowymi korytarzami, dzięki czemu można je zwiedzać.

Zwiedzanie zaczyna się w krypcie świętego Leonarda, wzniesionej w latach 1090-1117. Na jej środku leży biskup Maurus, zmarły w 1118 roku, którego grób odkryto w 1938 roku. Spoczywają tu między innymi król Jan III Sobieski, jego żona Maria Kazimiera, król Michał Korybut Wiśniowiecki oraz generał Władysław Sikorski, którego ciało sprowadzono 17 września 1993 roku. W tej krypcie mszę prymicyjną odprawił 2 listopada 1946 roku ksiądz Karol Wojtyła, a 9 czerwca 1997 roku, już jako papież Jan Paweł II, odprawił ją raz jeszcze w pięćdziesiątą rocznicę święceń.

Kolejne krypty mają swoje nazwy. W krypcie pod Kaplicą Mariacką spoczywa Stefan Batory, pochowany 23 maja 1588 roku, w cynowym sarkofagu z gdańskiej pracowni. Ten sarkofag poddano trzeciej konserwacji, która trwała dziewięć miesięcy i zakończyła się w styczniu 2016 roku. Oddzielną kryptę ma rodzina Władysława IV Wazy. W krypcie Zygmuntowskiej leżą Zygmunt II August, Anna Jagiellonka i inni członkowie dynastii, a także urna z prochami Stanisława Leszczyńskiego, umieszczona tu dopiero w 1938 roku. Pod Kaplicą Zygmuntowską w kamiennym sarkofagu spoczywa Zygmunt I Stary z synem Olbrachtem. W krypcie Wazów leżą Zygmunt III Waza, Konstancja Austriaczka, a także Jan Kazimierz i Ludwika Maria Gonzaga. Opuszczając tę kryptę, mija się urnę z ziemią z Katynia i tablicę z 1990 roku, upamiętniającą pięćdziesiątą rocznicę zbrodni katyńskiej. Pamięć o niej w mieście utrwala także Krzyż Katyński u stóp Wawelu.

Bohaterowie narodowi w krypcie świętego Leonarda

Po kongresie wiedeńskim pojawiła się idea grzebania na Wawelu najwybitniejszych Polaków, jako znaku ciągłości dziejów narodu pozbawionego własnego państwa. Pierwszymi, którzy tu spoczęli, byli książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko. Uroczystości pogrzebowe Poniatowskiego odbyły się 22 i 23 lipca 1817 roku, a zginął on 19 października 1813 roku w nurtach Elstery pod Lipskiem. Kościuszko zmarł 15 października 1817 roku w Solurze. Zgodę cara Aleksandra I na pogrzeb na Wawelu uzyskano w lutym 1818 roku, a uroczystości trwały 22 i 23 czerwca 1818 roku. Trumnę umieszczono w marmurowym sarkofagu w całkowitej tajemnicy 21 grudnia 1832 roku, ze względu na sytuację na ziemiach polskich po upadku powstania listopadowego. W 1977 roku obok sarkofagu zawieszono brązową tablicę, dar Kongresu Stanów Zjednoczonych z okazji dwusetnej rocznicy bitwy pod Saratogą. Postać Kościuszki upamiętnia też pomnik na wawelskim wzgórzu oraz usypany w latach 1820-1823 Kopiec Kościuszki.

Krypta Wieszczów Narodowych, 1890

Pomysł pochowania Adama Mickiewicza w katedrze pojawił się tuż po jego śmierci w 1855 roku. Wrócono do niego w 1869 roku, gdy powołano specjalny komitet, a następnie w 1879 roku, i dopiero po jedenastu latach starania zakończyły się powodzeniem. Kapituła katedralna w czerwcu 1884 roku wyraziła zgodę na pochówek, zastrzegając jednak, że poeta nie spocznie w kryptach królewskich, które traktowano jako zamknięte raz na zawsze. Dlatego powstała osobna krypta.

Zadanie jej urządzenia Sławomir Odrzywolski otrzymał w styczniu 1890 roku. Zaadaptował on jedną z istniejących krypt pod północnym ramieniem ambitu, przed wejściem do kaplicy Lipskich, i nakrył ją sklepieniem kolebkowym z tarczami z herbami Polski, Litwy i Rusi. Na wschodniej ścianie umieszczono mensę ołtarzową, a nad nią mozaikę z wizerunkiem Matki Bożej Ostrobramskiej, wykonaną w pracowni Antoniego Salviatiego w Wenecji. Delegacja po szczątki Mickiewicza wyruszyła 20 czerwca 1890 roku na cmentarz w Montmorency, a uroczysty pogrzeb w katedrze odbył się 4 lipca tego samego roku. Sarkofag z częstochowskiego marmuru zaprojektował Odrzywolski. Pamięć poety wyraża także pomnik na Rynku Głównym, odsłonięty w 1898 roku.

Prochy Juliusza Słowackiego sprowadzono z paryskiego Montmartre w 1927 roku, po wielu staraniach, za zgodą metropolity Adama Sapiehy. Na jego miejsce spoczynku wybrano pustą kryptę sąsiadującą z kryptą Mickiewicza, między którymi wyburzono ścianę, tworząc jedno pomieszczenie. Pracami kierował Adolf Szyszko-Bohusz. Pogrzeb odbył się 28 czerwca 1927 roku, a trumnę złożono w sarkofagu z czarnego marmuru krzesławickiego z prostym krzyżem na wierzchu. Nad nim stoi urna z ziemią z grobu matki poety, Salomei Bécu, z cmentarza w Krzemieńcu. Imię poety nosi krakowski teatr przy placu Świętego Ducha, nadane w 1909 roku.

Norwid i Chopin: upamiętnienia w krypcie

W krypcie upamiętniono jeszcze dwóch twórców. 23 maja 1993 roku odsłonięto tablicę-epitafium Cypriana Kamila Norwida. W 2001 roku odbył się jego symboliczny pochówek, ponieważ nie udało się odnaleźć ani zidentyfikować szczątków poety. Pobrano ziemię ze zbiorowej mogiły w Montmorency, a urnę pobłogosławił w Rzymie Jan Paweł II. 24 września 2001 roku, w 180. rocznicę urodzin poety, urnę umieszczono w niewielkiej niszy obok tablicy.

28 lutego 2010 roku, w dwusetną rocznicę urodzin Fryderyka Chopina, odsłonięto medalion kompozytora, kopię podobizny z jego nagrobka na paryskim cmentarzu Père Lachaise, z napisem „Wielkiemu artyście - naród”. Nie jest to pochówek, lecz upamiętnienie. Medalion umieszczono naprzeciw płyty Norwida, a ufundowały go władze Krakowa.

Marszałek i prezydent: ostatnia krypta

W ostatniej krypcie, zaprojektowanej przez Adolfa Szyszko-Bohusza w romańskiej wieży (Wieża Srebrnych Dzwonów), spoczywa marszałek Józef Piłsudski, przeniesiony tu z krypty świętego Leonarda, gdzie pochowano go pierwotnie. Zgodnie z jego wolą towarzyszy mu gliniana urna z ziemią z grobu matki, Marii z Bilewiczów Piłsudskiej, pochowanej na wileńskiej Rossie, podobnie jak serce marszałka. Piłsudskiego upamiętnia także kopiec w Lesie Wolskim.

W przedsionku tej krypty, w sarkofagu po lewej stronie, pochowani są prezydent Lech Kaczyński i jego żona Maria, którzy zginęli w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem 10 kwietnia 2010 roku. 10 września 2010 roku odsłonięto tam tablicę z jasnego piaskowca z nazwiskami wszystkich ofiar katastrofy i łacińską sentencją Corpora dormiunt, vigilant animae, czyli „ciała śpią, dusze czuwają”. Te same słowa widnieją na baldachimie nad wyjściem z krypt, zaprojektowanym przez Szyszko-Bohusza. Kolumny baldachimu pochodzą z rozebranego soboru świętego Aleksandra Newskiego w Warszawie.

Przedmioty związane z królewskimi pochówkami, w tym znaleziska z grobów królewskich, pokazuje Muzeum Katedralne, a wystawy na wzgórzu opisuje karta Zamku Królewskiego na Wawelu.