Ołtarz główny bazyliki Mariackiej to jedno z tych dzieł, o których w Krakowie rozmawia się niemal bez sprzeciwu: gotycka nastawa z lat 1477-1489, wokół której przez wieki nazbierało się więcej historii niż wokół wielu zamków. Ten tekst porządkuje to, co o ołtarzu wiadomo ze źródeł: kto go zrobił, z czego, jak ocalał z wojny i ile razy wracał do rąk konserwatorów.

Rzeźbiarz z Norymbergi i dwanaście lat pracy

Początek historii wiąże się z rokiem 1442, kiedy zawaliło się sklepienie prezbiterium kościoła Mariackiego. Odbudowa świątyni trwała lata, a w 1477 roku do Krakowa przybył Wit Stwosz, rzeźbiarz związany z Norymbergą, i otrzymał zamówienie na nowy ołtarz główny. Według Wikipedii mieszkał w Krakowie dwadzieścia lat, a przy ołtarzu pracował dwanaście. Dzieło miało być gotowe na święto patronalne kościoła, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, 15 sierpnia 1489 roku. Stwosz opuścił Kraków w 1496 roku i wrócił do Norymbergi.

Z czego zbudowany jest ołtarz

Ołtarz ma postać pentaptyku, czyli nastawy pięcioczęściowej, z szafą środkową, ruchomymi i nieruchomymi skrzydłami oraz zwieńczeniem. Figur jest ponad dwieście. Postacie wyrzeźbiono z litych kloców lipowych, konstrukcja nośna jest dębowa, a tło wykonano z modrzewia. W środkowej szafie przedstawiono Zaśnięcie Marii Panny, a nad nim jej Wniebowzięcie. Po otwarciu skrzydeł widać sześć Radości Maryi, a przy zamkniętych skrzydłach dwanaście scen z życia Marii i Jezusa.

Wymiary podawane są różnie. Wikipedia w haśle o samym ołtarzu pisze o 11 na 13 metrów, a w haśle o kościele Mariackim o poliptyku o wymiarach około 13 na 13 metrów.

Badania dendrochronologiczne wykazały, że dąb użyty do konstrukcji pochodził z Puszczy Niepołomickiej, a drzewa miały około 130 lat i rosły w latach 1350-1472.

O co chodzi z „największym” ołtarzem

Wikipedia nazywa dzieło Stwosza największą w Europie gotycką nastawą ołtarzową. To sformułowanie dotyczy jednej, wąskiej kategorii: gotyckich nastaw ołtarzowych. Hasło nie przytacza zestawienia z innymi ołtarzami, więc traktujemy to jako ocenę encyklopedii, a nie wynik pomiaru. Sam ołtarz jest ogromny i nie potrzebuje dopisków, ale jeśli czytasz gdzieś zdanie „największy w Europie”, warto sprawdzić, w jakiej kategorii zostało wypowiedziane.

Wrzesień 1939 i droga do Norymbergi

Źródła różnie datują początek ewakuacji: strona bazyliki mówi o końcu sierpnia 1939 roku, Wikipedia o wrześniu 1939. Ołtarz zdemontowano, a prof. Karol Estreicher, chcąc uchronić go przed zniszczeniem, spławił figury barkami Wisłą do Sandomierza, gdzie przechowywano je w katedrze i seminarium duchownym. Według strony bazyliki elementy ozdobne ukryto w Krakowie. Według Wikipedii kryjówkę ujawnił Niemcom pod przymusem kardynał Adam Stefan Sapieha. Strona bazyliki Mariackiej mówi krócej: okupanci ustalili miejsce ukrycia i wywieźli ołtarz do Norymbergi.

Wikipedia opisuje trasę dokładniej. Figury przewieziono najpierw do Krakowa, potem do Berlina, a w maju 1940 roku ołtarz znalazł się na wystawie dzieł Wita Stwosza w Zgorzelcu. Szafę i skrzydła wywieziono bezpośrednio do Norymbergi. Rzeźby złożono w podziemiach zamku w Norymberdze, a konstrukcję nośną na zamku Wiesenthau. W haśle o Estreicherze Wikipedia pisze, że ołtarz został skradziony z Krakowa w 1940 roku.

Powrót w 1946 i 1957 roku

Po wojnie ołtarz odnalazł prof. Estreicher z pomocą Amerykanów. Do Krakowa wrócił pociągiem w maju 1946 roku. Strona bazyliki wspomina też o Curtisie L. Dagleyu, w 1946 roku eskortującym transport, który w 2016 roku otrzymał odznakę Bene Merito za udział w tym powrocie.

Do kościoła ołtarz nie wrócił od razu. Konserwowano go na Wawelu w latach 1946-1950, a na swoje miejsce w bazylice trafił w 1957 roku. Wawelskie wzgórze razem z Zamkiem Królewskim można więc zobaczyć jako miejsce, które na kilka lat stało się pracownią konserwatorów ołtarza.

Konserwacja w latach 2015-2021

Ostatnia wielka renowacja rozpoczęła się w 2015 roku i zakończyła w lutym 2021 roku. Prowadził ją zespół Międzyuczelnianego Instytutu Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki warszawskiej i krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Po usunięciu przemalowań odsłoniła się kolorystyka bliższa średniowiecznej: czerwień ram, błękit azurytu i liczne złocenia. Na odwrocie figury św. Jakuba odkryto inskrypcję z datą 1486, która zmienia wiedzę o tym, kiedy ukończono zasadniczą część dzieła. Wikipedia podaje jednak nadal okres prac 1477-1489.

Gdzie szukać ołtarza i jego sąsiedztwa

Ołtarz stoi w prezbiterium bazyliki przy Rynku Głównym, obok Sukiennic i wieży ratuszowej. W narożniku placu stoi też romański kościół św. Wojciecha. Szczegółowy opis samego dzieła, jego scen i ikonografii znajdziesz na osobnej karcie: Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie. Godziny i zasady wejścia do bazyliki sprawdź u zarządcy kościoła przed wizytą, bo zmieniają się w zależności od dnia.