Mieczysław Karłowicz jest znany przede wszystkim jako kompozytor późnego romantyzmu, autor poematów symfonicznych i pieśni. Tatry odgrywały w jego życiu równie ważną rolę jak muzyka. Był taternikiem, jednym z pierwszych polskich narciarzy i fotografem gór, a jego śmierć pod Małym Kościelcem opisuje się dziś także jako jeden z impulsów do powstania górskiego pogotowia ratunkowego. Ten tekst zbiera to, co o nim wiadomo na podstawie Wikipedii i opracowań historycznych.

Kompozytor, który zamieszkał pod Tatrami

Karłowicz urodził się w 1876 roku w Wiszniewie i kształcił się między innymi w Berlinie. Z Tatrami zetknął się już w 1889 roku, ale regularne wyprawy górskie zaczął w 1902. W 1907 roku osiadł na stałe w Zakopanem. Działał w Towarzystwie Tatrzańskim, pisał artykuły z górskich wędrówek i wspinał się, najpierw z doświadczonym góralskim przewodnikiem Klimkiem Bachledą, później często samotnie.

Wikipedia wymienia kilka jego pierwszych wejść taternickich, m.in. na Wielką Kołową Turnię w 1907 roku i na Ciężką Turnię granią północno-wschodnią. Zimowe wejście na Kościelec wykonał 24 stycznia 1908 roku razem z Romanem Kordysem. Na nartach Kościelec zdobyli dopiero w 1911 roku Mariusz Zaruski i Stanisław Zdyb, co Wikipedia przypisuje początkom taternictwa narciarskiego.

Ciekawa jest uwaga biografów, że choć góry zajmowały tak ważne miejsce w jego życiu, w żadnym utworze Karłowicza nie ma bezpośredniego odbicia tatrzańskiej przyrody ani góralskiego folkloru. Jego muzyka pozostała muzyką późnego romantyzmu, a Tatry były przestrzenią osobistej pasji.

Narty i aparat

Na nartach jeździł od 1907 roku i należał do pionierów tej dyscypliny w Polsce. Działał w Zakopiańskim Oddziale Narciarzy. Do jego osiągnięć zalicza się pierwsze przejście na nartach z Hali Gąsienicowej przez Liliowe, Zawory i Koprową Przełęcz do Szczyrbskiego Jeziora. Jeździł więc po terenie, który dziś zna się głównie z letnich szlaków wokół Doliny Gąsienicowej.

Był też fotografem gór. Jego tatrzańskie zdjęcia zebrano po latach w albumie „Karłowicz w Tatrach”. Wikipedia nazywa wyprawę, na której zginął, narciarsko-fotograficzną.

8 lutego 1909 roku

Dwudziestego drugiego stycznia 1909 roku w Filharmonii Warszawskiej odbył się koncert, po którym Karłowicz, przez krytykę oceniany dotąd na ogół nieprzychylnie, przeżył wielki sukces: entuzjastycznie przyjęto jego „Odwieczne pieśni”. Niespełna trzy tygodnie później, 8 lutego 1909 roku, zginął w Tatrach pod lawiną śnieżną. Według Wikipedii wybrał się samotnie na nartach z Hali Gąsienicowej w stronę Czarnego Stawu Gąsienicowego, a lawina zeszła z wschodnich zboczy Małego Kościelca.

Odnalezienie jego ciała pod śniegiem uznaje się za pierwszą akcję ratowniczą późniejszego TOPR. Karłowicz był zresztą jednym z jego orędowników: już w 1907 roku opublikował projekt założenia pogotowia ratunkowego w górach. Formalnie Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe powstało kilka miesięcy po jego śmierci, w tym samym 1909 roku. Więcej o dziejach organizacji znajdziesz w osobnym artykule o TOPR. Kompozytor został pochowany 16 lutego 1909 roku na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Kamień Karłowicza

Latem 1909 roku w miejscu śmierci postawiono pamiątkowy głaz z granitu. Kamień Karłowicza stoi na rumowisku skalnym porośniętym kosodrzewiną, około 30 metrów poniżej niebieskiego szlaku prowadzącego od schroniska Murowaniec do Czarnego Stawu Gąsienicowego. Wykuty na nim napis głosi, że Mieczysław Karłowicz tu zginął, porwany śnieżną lawiną 8 lutego 1909 roku, i kończy się łacińskim zdaniem „Non omnis moriar”, czyli „nie wszystek umrę”. Pod tekstem widnieje góralski znak zwany krzyżykiem niespodzianym, którym według opisów Karłowicz lubił oznaczać nowo odkrywane szlaki.

Pamięć o kompozytorze przetrwała także w muzyce: Do jego śmierci nawiązał Wojciech Kilar w poemacie symfonicznym „Kościelec 1909”. Nazwisko Karłowicza noszą ulice w wielu polskich miastach, a w 2009 roku, w setną rocznicę powstania TOPR, Narodowy Bank Polski wyemitował kolekcjonerską monetę z jego wizerunkiem.

Kamień łatwo zobaczyć przy okazji wycieczki w rejon Doliny Gąsienicowej. O początkach narciarstwa w Zakopanem, w którym Karłowicz miał swój udział, piszemy w artykule o narciarstwie zakopiańskim.