Wieś od pszczół i od kamienia

Bartne leży w gminie Sękowa, w powiecie gorlickim, w Beskidzie Niskim. Wieś jest wzmiankowana od 1629 roku. Nazwa, po łemkowsku Bortne, wywodzi się według Wikipedii od bartnictwa, czyli dawnej formy pszczelarstwa w dziuplach drzew. Istnieje też etymologia ludowa, która łączy ją ze słowami „bór tnę”. Miejscowe przekazy mówią jeszcze, że wieś założyli kamieniarze z pobliskiej Jasionki, którzy wydobywali materiał na okolicznych zboczach. Jest to przekaz ustny, nie ustalenie historyków.

W XIX wieku Bartne rozsławiły warsztaty kamieniarskie. Z twardego piaskowca łamanego w masywie Magurycza wytwarzano kamienie młyńskie i żarna do domowych młynków, a także przydrożne krzyże i nagrobki. Wyroby trafiały do odległych miejscowości, a jeden z kamieni młyńskich z datą 1905 stoi dziś w Bydgoszczy. Pamiątką tego rzemiosła jest kamienny spichlerz z pierwszej połowy XIX wieku ze zbiorami kamieniarki oraz kamienne krzyże wystawiane po 1918 roku.

Ksiądz Chylak: pisarz z Bartnego

Wołodymyr Chylak urodził się 27 lipca 1843 roku w Wierchomli Wielkiej w rodzinie duchownego greckokatolickiego, a zmarł 13 czerwca 1893 roku w Lityni. Uczył się w Nowym Sączu i Preszowie, potem w seminariach we Lwowie i Przemyślu. Święcenia przyjął w 1866 roku i służył kolejno w Dolinie, Izbach i Bartnem, gdzie według Wikipedii był duszpasterzem w latach 1870-1892, czyli przez około dwadzieścia dwa lata. Ostatni rok życia spędził w Lityni.

To, co łączy go z Bartnem, to właśnie ta parafia i miejsce pracy. Hasło o miejscowości mówi, że tu stworzył swoje najważniejsze utwory, między innymi nowelę „Szybienicznyj Wierch”. Hasło o nim samym nazywa ją najpopularniejszą jego powieścią. Opisuje w niej krzywdy ludności rusińskiej z rąk polskiej szlachty, w tym konfederatów barskich. Pisał też felietony, eseje i prace etnograficzne, na przykład o zwyczajach weselnych Łemków, wydrukowane w 1872 roku, a publikował w gazetach takich jak „Słowo” czy „Russkyj Sion”.

Wikipedia nazywa go najważniejszym pisarzem łemkowskim drugiej połowy XIX wieku i zalicza do orientacji moskalofilskiej, czyli staroruskiej. Jego twórczość miała odegrać kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości grupowej Łemków. Ocena ta pochodzi z jednego opracowania, więc traktujemy ją jako opinię, nie jako rozstrzygnięcie. Nie należy go mylić z księdzem Dmytrem Chylakiem z Izb, ministrem w republice łemkowskiej z lat 1918-1920. To inna osoba, urodzona w 1865 roku.

Cerkiew, muzeum i cmentarz

Zespół cerkiewny opisujemy w innych tekstach, więc tu tylko tyle, ile potrzeba do orientacji. Cerkiew Świętych Kosmy i Damiana wzniesiono około 1842 roku, a zabytek.pl podaje inną datę, 1784. Dziś mieści filię gorlickiego muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów z łemkowską sztuką sakralną: kompletnym ikonostasem z XVIII wieku, bocznym ołtarzem z 1797 roku i ikonami z okolicznych wsi. Muzeum gorlickie przypomina, że pomysł działu sztuki łemkowskiej w Bartnem pojawił się w programie z lat sześćdziesiątych XX wieku, a remont zespołu trwał w latach 1968-1970.

Obok stoi cmentarz z nagrobkami wykonanymi przez miejscowych kamieniarzy. We wsi zachował się też cmentarz ofiar cholery z 1873 roku. W 1928 roku wybudowano drugą, prawosławną cerkiew Kosmy i Damiana, wzorowaną na świątyni w Krzywej, lecz o połowę mniejszą. Przy niej stoi pomnik kompozytora Dmytra Bortniańskiego. Wikipedia pisze, że jego ojciec, Stefan Szkurat, pochodził z Bartnego.

Wojna, wysiedlenie i powrót

W czasie I wojny światowej toczyły się tu walki operacji gorlickiej, czego dowodem jest cmentarz wojenny nr 64. W grudniu 1918 roku sekretarzem Naczelnej Rady Łemkowszczyzny, powołanej we Florynce, został dr Dmytro Sobyn z Bartnego.

W 1947 roku w ramach akcji „Wisła” całą wieś wysiedlono przymusowo. Część mieszkańców wywieziono na ziemie zachodnie, część na północ Polski, a część osób według Wikipedii osadzono w obozie w Jaworznie. Pod koniec lat pięćdziesiątych wróciła część rodzin, których potomkowie mieszkają we wsi do dziś. Szersze omówienie akcji znajduje się w dziale Miejsca pamięci.

Nad wsią: bacówka na Mareszce

Nad Bartnem, na stokach Mareszki w paśmie Magury Wątkowskiej, stoi Bacówka PTTK w Bartnem, działająca od 1977 roku. Przez nią biegnie czerwony Główny Szlak Beskidzki. Do schroniska prowadzi od wsi droga, więc dojście nie wymaga wielogodzinnego marszu. Niedaleko, w sąsiednim Wołowcu, stoi cerkiew Opieki Matki Bożej z XVIII wieku.